Miletos
Zenginliği dışında,
uygarlığa yaptığı katkılar ve yetiştirdiği ünlü filozoflarla da adını
duyuran Miletos, dönemin kültürüne büyük katkılarda bulundu. Ünlü
matematikçi Thales de Miletos'luydu.
Dönem, demokrasinin başlangıç dönemidir. Miletos'ta her vatandaş
eşit haklara sahipti. Kentin caddeleri birbirine paralel ve dümdüzdü. Bu
caddeler üzerinde, zengin fakir herkesin evi aynı büyüklükteydi.
M.Ö 6. Yüzyılda, Ege Bölgesi kıyılarında dünya tarihini etkileyecek
çok ilginç gelişmeler yaşanmaktaydı. Mısır, Mezopotamya, Hindistan
gibi teknik ve bilimsel açıdan gelişmiş uygarlıklardan alınan bilgi
birikimi, özellikle M.Ö. 6. yüzyılda Thales'ten itibaren Batı Anadolu kıyılarında
hızlı bir şekilde geliştirilmeye başlandı. Dönemin kültür beşiği
kentlerinin en önemlisi de Miletos'tu.
Bilimi doğuran şehir
İzmir yönünden Milas'a giderken, Söke'yi geçtikten sonra sağa bir yol
ayrılır. Sarı tabelada "Miletos" ve "Priene" yazılıdır.
Uzun ince bir yol, geniş ovayı yararak ilerler. Yaklaşık 35 kilometre
sonra kalıntılara ulaşırsınız. Birkaç yüz metre sağınızda Ege'nin
mavi suları uzanmaktadır.
Günümüzden 2500 yıl önce bu ovada ilerlemeye imkan yokmuş. Çünkü
burası denizmiş. Verimli ova Büyük Menderes'in taşıdığı alüvyonlarla
oluşmuş. Nehri geçtikten kısa bir süre sonra, bilimi doğuran şehir
Miletos'u görebilirsiniz. 2500 yıl önce, Miletos, bilim adamlarıyla
doluymuş. Bugün ise bilimi başlatan bu insanları araştıran
bilimadamları var Miletos'ta.
Alman Profesör Dr. Volkmar Von Greave
1960'larda da Miletos'a gelmiş, kazı başkanlığını ise yaklaşık
10 yıldır sürdürüyor. Profesör, "Miletos'un geçmişiyle ilgili
en eski buluntu M.Ö. 1700 yıl öncesine aitti. Son yıllarda yaptığımız
çalışmalar sonucunda M.Ö. 2000 yılına kadar inildi." diyor.
Araştırmaların yanı sıra gelen turistlerin de Miletos'u iyi bir şekilde
gezebilmeleri için çalışmalar yapılıyor. Kazı çalışmaları sonuçlandıkça,
Anadolu Uygarlığı'nın büyüklüğü hepimizi şaşırtacağa benziyor.
Kazılarda dünyanın birçok ülkesinden gelen uzmanlar çalışıyor. Birçoğu
master ve doktoralarını burada tamamlıyor. Kazıya katılacak öğrenciler
seçilirken mümkün olduğunca en iyileri bulunmaya çalışılıyor.
Izgara caddeler
Gelen ziyaretçilerin, o dönemi gözlerinde en iyi şekilde canlandırabilmeleri
için özel yollar açılıyor. Geçmişte ızgara şeklinde yapılmış
caddeler ve planlı inşa edilmiş evler ortaya çıkarılıyor.
Profösör Volkmar'la birlikte çalışmayı yürüten Arkeolog
Fikret Özcan, Miletos'un ızgara şeklindeki caddelerini şöyle anlatıyor:
"Miletos'u filozofları dışında ünlü yapan imar özellikleridir.
Burada paralel ve ızgara şeklinde planlanmış caddeler yapılmıştır. Yöntem,
dönemin şehir plancısı ve mimarı Hippodamos tarafından düşünülmüştür.
O dönemde tiranlık yıkılır, demokrasi yönetimi gelir. Demokraside de
hiç kimsenin birbirinden üstün olmadığı, her vatandaşın eşit hakları
bulunduğu görüşü egemendir. Paralel şekilde yapılmış caddeler dümdüzdür.
Caddelerin bir ucundan öbür ucunu görebilirsiniz. Zengin ya da fakir
olmasına bakılmaksızın, herkesin evi aynı büyüklüktedir. Burada bir
yol bulduk ve temizledik. Tiyatrodan çıkıp, limana doğru gidiyor. Önümüzdeki
yıllarda bu yolu turistlerin gezeceği, Hippodamos'un ızgara şehir planını
rahatlıkla kavrayabileceği hale getireceğiz."
Önder kentti
Ege Bölgesindeki birçok antik kenti gün ışığına çıkaran, George E.
Bean'ın "Eski Çağda Ege Bölgesi" adlı kitabında Miletos için
şunlar yazılı:
"Miletos dendiğinde akla ilk gelen; Ege denizinin hükümdarı, bilim
ve felsefenin doğum yeri olmuş, denizciliğiyle parlamış büyük bir
kenttir... Miletos'ta maddi alandaki refaha, düşün alanındaki parlak başarılar
eşlik ediyordu. Gerçi bu konuda eşsiz değildi. Efesli Herakleitos,
Prieneli Bias, Kolophonlu Ksenophanes ve başkaları Miletos'un tek olmadığını
kanıtladılar. Ancak Miletos'un hepsine önderlik ettiği tartışmasız
kabul edilir. İlk önce Thales'in adını görmekteyiz..."
Miletoslu filozoflar dönemin doğaya yöneliş hareketine öncelük
ettikleri için "Doğa Filozofları" diye de anılır.
MİLETOS
EFSANELERİ
Atina Kralı, Kodros’un oğlu Neleus kent
kurmak istediğinde, tanrılar bunun ancak bir genç kızın toprağı su ile
karıştırdığı yerde gerçekleşeceğini bildirir. Neleus, Anadolu’da
dolaşırken bugünkü Miletos kentinin olduğu yerde çömlekçi kız Kaeira
ile karşılaşır. Çömlekçi kız çamur karmaktadır. Tanrılar söylemini
hatırlayan Neleus, ünlü Miletos kentinin temellerini işte burada
atar.Mitolojiye göre de Girit Kralı’nın kızı Akakallis, Tanrı Apollon
ile sevişir ve Miletos’u doğurur. Ama, Kral Minos’tan korkan annesi,
bebeği ormana bırakır. Kurtların baktığı çocuğu, çobanlar bulup büyütür.
Bir zaman sonra Anadolu’ya gelen Miletos, kendi adını taşıyan kenti
kurar. Daha sonra Menderes Nehri Tanrısı Maiandros’un kızı Kyane ile
evlenip, Kaunos ve Biblys adındaki çocuklara sahip olur.Kuruluş şekli ne
olursa olsun, Miletos yüzyıllar boyunca bilim ve sanata beşiklik eder.
Miletos
hikâyeleri olarak bilinen antik çağın müstehcen hikâyelerinin yazarı
Aristeides, ilk coğrafyacı Hekataios, atomun tanımını yapan Leukippos da
Miletoslu. Atinalı devlet adamı Perikles’i etkileyip, onun hayat arkadaşı
olan Aspasia da yine Miletos doğumlu.Miletos bütün bunların yanında dış
dünyaya açılmış, ticaret sayesinde zenginleşmiş, aralarında bugün
Samsun, Giresun gibi kentlerin bulunduğu doksandan fazla yeni kentin kuruculuğunu
yapmış. Miletos mitolojide de önemli rol oynar. Buradaki engin hoşgörüye
ve akılcılığa ilişkin bir hikâye, Gök Tanrısı Zeus ile fakir bir
Miletoslu arasında geçiyor: Pozitif
bilimlerin doğduğu kentten, ilk güneş tutulmasını tespit eden ünlü
filozof Thales yetişir. Anaksimenes, Anaksimandros gibi filozofların yanı sıra
ünlü şehir plancısı Hippodamos da Miletoslu olup, kendi adıyla bilinen
Hippodamos planının mucididir. Apollon Tapınağı’nın mimarı Daphnis
ile Ayasofya’nın mimarı İsidoros, Miletoslu
mimarlardır.
Tanrı
ile Miletoslu agorada tartışıyorlarmış. Her ikisinin de dediği dedik.
Bir ara Zeus kızmış, fakir Miletosluya, “Bana bak, beni fazla kızdırma
şimdi seni yıldırımla yakarım,” demiş. Miletoslu, “Koca Zeus, şimdi
haksız olduğunu nasıl da kanıtladın,” deyip taşı gediğine koymuş.
Bir başka Miletos hikâyesi de burada yaşayanların hayvan sevgisini gösterir.
Koaranos adlı bir Miletoslu günün birinde balıkçıdan bir yunus balığı
satın alıp, tekrar denize atar. Bir zaman sonra Koaranos’un bindiği gemi
fırtınada batar. Onu yunus balıkları kurtararak sahile çıkarır. Yıllar
sonra ölen Koaranos’un cenaze alayı limandan geçerken, sürü halindeki
yunus balıklarının cenaze alayını yavaş yavaş takip ettiği hikâye
edilir.
Batı
Anadolu’nun en önemli liman kentlerinden olan Miletos, Aydın ili, Didim ilçesine
yirmi kilometre uzaklıkta yer alıyor. Anadolu’daki en iyi korunmuş
tiyatrolardan yirmi bin kişilik Miletos Tiyatrosu ve Anadolu’nun en büyük
hamamlarından olan Faustina Hamamı kentteki en önemli yapılardan. Bu
eserlerin yanında Helenistik depo, Serapis Tapınağı, Stoa, Liman Anıtı,
Athena Tapınağı, Anıtsal Çeşme, Meclis binası, Gymnasium, Dionysos Tapınağı,
Capitio Hamamı, Hereonlar, Agoralar gibi antik yapılar yanında İlyas Bey
Camii ve Külliyesi, Beylik Hamamı, Kervansaray, Kırk Merdivenli Camii,
Tekke binası, Pireli Han gibi Türk-İslam eserleri de görülebilir.Miletos’ta
ilk yerleşim MÖ 4 binlere kadar iniyor. En ihtişamlı dönemi MÖ 6-5. yüzyıllarda
yaşayan Miletos, MÖ 494 yılındaki Lade deniz savaşından sonra yakılıp
yıkılsa da daha sonra Hippodamos planına göre yeniden inşa edilir. Kent
Roma ve Bizans dönemlerinde önemini korur. Menderes Nehri’nin alüvyonları
kıyıya yığması sonucu denizden epeyce uzaklaşan Miletos, Menteşeoğlu
ve Osmanlı dönemlerinde de varlığını sürdürür; Venedik ve
Cenevizlilerle ortak ticarette bulunur. Daha sonraları köy haline gelen ve
Balat ismini alan yerleşim, 1955’te tamamen terk edilir.Günümüzde Alman
kazı ekiplerinin çalıştığı Miletos, gün ışığına çıkmayı
bekliyor. Antik kentte bulunan Milet Müzesi’nde Miletos, Priene ve Didyma
kazılarından gelen eserler sergileniyor. Bir zamanların dört limanlı
Miletos kenti, günümüzde denize on kilometre uzaklıkta bulunuyor. Ama, siz
yine de Miletos Tiyatrosu’nun basamaklarında oturup, güneşin denizde
kayboluşunu seyredebilirsiniz.
Kaynak:http://members.fortunecity.com/bilgistan/Tarih/miletos.htm
İLK
ÇAĞDA DOĞA FİLOZOFLARI
ANA
MADDE NEDİR?
Evimizin penceresinden dışarıya baktığımızda
neler görürüz? Tek tek saymaya kalkarsak bitirebilir miyiz acaba? İsterseniz
bir deneyelim: sokaklar, apartmanlar, evler, arabalar, bisikletler, insanlar,
kuşlar, çiçekler, kediler... bir de bunların her birinin ayrıntılarına
girersek işin içinden çıkabileceğimizi sanmıyorum. Ama gördüklerimizin
hepsini belki de şöyle ifade edebiliriz: Bir çokluk. Canlı ve cansız varlıklardan
oluşan bir çokluk. Üstelik hareketli bir çokluk görürüz dışarıda. Örneğin
ilk baktığımızda gördüğümüz kedi birazdan ortadan kaybolur, hele
bizim baktığımız sırada güneş bulutların arkasına saklanırsa bütün
renklerin bir anda değiştiğini görürüz.
Demek ki, penceremizin dışında sürekli bir
hareketlilik, sürekli bir değişme var. Peki tüm bunları gözlemekte olan
biz, biz aynı mı kalmaktayız? Hayır. Biz de dışardaki çokluğun bir parçasıyız
ve sürekli bir değişme halindeyiz.
Dış dünyadaki bu şaşırtıcı çokluk ve değişme,
yüzyıllardan beri insanların üstünde en çok düşündükleri konulardan
biri olmuş. Bizim yaptığımız gibi penceresinden dışarıya bakan
insanlardan bazıları, kendilerine filozof denilen bazıları, şöyle
sorular sormuşlar:
“Dışarıda gördüğüm bu çokluk şaşırtıcı.
Acaba herşeyin kendisinden çıktığı bir tek olan var mıdır? Yani öyle
bir şey olmalı ki, dışarda gördüğüm her şey kendisinden çıkmış
olsun, ama o hiçbir şeyden çıkmasın, o her şeyin ilki, başlangıcı,
meydana getiricisi olsun. Böyle bir ana madde(arkhe) var mıdır?”
“Dışarıda yine baş döndürücü bir değişme
görmekteyim. Değişmeden kalan bir şey yok gibi. Bu da şaşırtıcı. Bütün
bu değişmelerin nedeni olan, fakat kendisi değişmeden kalan bir ana
madde(arkhe) var mıdır?”
“Yine dışarıda gözlediğimiz varlıklar
belli bir düzenlilik göstermekte. Dışarıda gözlediğim varlıklar,
olaylar sanki bir düzenin parçası
gibi görünmekte. Acaba evrendeki bu düzeni sağlayan bir ana madde(arkhe)
var mıdır?”
“Eğer varsa, bu ana madde(arkhe) nedir?”
Bu sorular ilk çağ filozoflarının hepsinin
kafasını çok meşgul etmiş ve hepsi bu sorulara yanıt bulmaya çalışmışlar.
Bugün biz bu kişilere Doğa Filozofları diyoruz. Neden doğa filozofları
diyoruz, çünkü bu sorulara verdikleri yanıtlar hep doğadan kaynaklanmış.
Felsefe tarihinin aynı zamanda ilk filozofları sayılan doğa filozofları,
pencerelerinden dışarıya yani doğaya herkesten farklı olarak daha derinliğine
bakmış kişilerdi.
Şimdi doğa filozoflarından Miletos Okuluna bağlı
olan Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes’in
“ana madde(arkhe) nedir?” sorusuna nasıl yanıt verdiklerine bakalım.
ANA
MADDE NEDİR?
THALES
Bundan yaklaşık 2600 yıl önce yani M.Ö.6.yy başlarında Didim yakınlarında
Miletos adlı bir şehir devlet vardı. Bugün de turistlerin yoğun ilgi gösterdikleri
bu kentte, Thales adında biri yaşarmış. Thales, felsefe tarihçileri tarafından
ilk filozof olarak kabul edilir.
Thales’i diğer Miletos sakinlerinden ayıran
en önemli özelliği, onun çevresinde olup bitenlere herkesten farklı bir gözle
bakıyor olmasıydı. Thales’i başkalarından ayıran birkaç özelliğini
sıralayalım:
Yaşadığı dönemde meydana gelen bir güneş
tutulmasını önceden tahmin ediyor.
Gemicilere, denizde yönlerini bulmaları için Küçük
Ayı’yı dayanak almalarını söylemiş.
Lidya ordusu bir seferi sırasında Kızılırmak
nehrinin azgın suları karşısında çaresiz kalınca, Thales hemen nehrin
kenarına bir kanal kazdırıp, nehir sularının ikiye bölünmesini ve böylece
alçalmasını sağlıyor, ordu da rahatça geçebiliyor karşı kıyıya.
Mısır’a gidip geometri öğreniyor. Bugünde
kendi adıyla bilinen birçok teoremin yaratıcısı oluyor.
Yine Thales, bir kulenin tepesinden, denizdeki
gemilerin uzaklıklarını hesaplıyor.
Mısır piramitlerinin yüksekliğini ölçme yöntemi
ise onun pratik zekasını gösteren iyi bir örnektir. İnsanın boyunun gölgesine
eşit olduğu bir anda, piramidin boyununda gölgesine eşit olacağını düşünerek,
piramidin gölgesini ölçüp, yüksekliğini bulmuştur.
Thales’in kafasını kurcalayan önemli bir
sorun daha vardı. Thales’ten sonra da bir çok bilge kişinin kafasını
kurcalayan bu sorunu şöyle ifade edebiliriz: Çevremize baktığımızda
canlı, cansız çok çeşitli varlıklar görmekteyiz ve bu varlıklar bir düzen
içindeymişler gibi görünmektedirler. Öte yandan çevremizdeki bu çokluk
içinde sürekli bir değişme de vardır. Gökyüzü ayrı bir gizem. Güneş
her gün doğmakta, başka bir yerden batmakta fakat sonra tekrar doğduğu
yerden doğmakta.vb.
Bütün bu varlıkların kendisinden çıktığı,
kendisinden yapıldığı bir ana madde var mıdır? Bütün bu değişmelerin
yanında değişmeden kalan bir varlık, bütün bu meydana gelme ve yok
olmaların nedeni olan bir ana madde olması gerekmez mi?
Thales’e göre, herşeyin kendisinden çıktığı
bu ana madde SU olmalıdır. Thales’i kuşkusuz bu yanıtı vermeye götüren
önemli nedenler vardı. Ancak Thales’i ilk filozof yapan, onun yaşadığı
dünyaya farklı pencerelerden bakabiliyor olmasıdır. Bu anlamda Thales’in
verdiği yanıtlardan çok onun sorularıdır önemli olan. Ana madde nedir?
Sorusu ki bir kere sorulmuştur, yanıtlar artık gelecektir. İnsanlık artık
bu soru sorulmamış gibi davranamayacaktır.
Thales’in önemi buradadır.
Anaksimandros
Milattan
önce 6. Yüzyıla damgasını vurmuş olan Milet Okulu'nun, Thales'in ardından
gelen, ikinci filozofu.
Anaksimandros, çagdasi ünlü filozof Thales'in maddi töz olarak 'su' anlayışına,
suyun nicelik bakımından sınırlı, nitelik bakımından belirli olduğu
gerekçesiyle karşi çikmistir. Buna göre, su ya da nem, çatisma ve savaşlarını
açıklamak durumunda olduğumuz karşitlardan biri olup, ondan hiçbir zaman
karşitı çikmak. Başka bir deyişle, değişme, doğum ve ölüm, büyüme
ve küçülme, çatisma ve savaşin, bir ögenin sınırlarını diğerinin
aleyhine olacak şekilde genişletmesinin bir sonucu olduğu için, suyun doğasına
aykırı bir yapıda olan şeylerin, su içinde nasıl olup da eriyip
gitmedikleri sorusuna doyurucu bir açıklama getirilemez. Sudan, öyleyse
yalnızca ıslak ve soğuk olan şeyler türeyebilir. Oysa, dünyada, ıslak
ve soğuk olan şeylere ek olarak, sıcak ve kuru olan şeyler de vardır.
Suyun nitelik bakımından belirli olmasının yarattığı güçlükten
kurtulsak bile, bu kez suyun nicelik bakımından sınırlı oluşunun yarattığı
güçlük karşimıza çikar. Buna göre, su gibi nicelikçe sınırlı bir
maddeden, sonlu bir kütleden evreni meydana getiren sonsuz varlık kütlesi
doğamaz. Sonsuz sayıda evren olduğunu öne süren Anaksimandros'ta, sonsuz
sayıdaki evren görüşü, sonsuz miktarda maddeyi gerektirir.
Evrende varolan tüm nitelikleri tek bir niteliğe götürmenin, tüm karşitları
tek bir karşita indirgemenin doyurucu ve doğru olmamasından dolayı, ona göre,
evrenin ilk maddesi, maddi tözü, arkhesi nitelik bakımından sınırsız
bir madde olmalıdır. Anaksimandros, söz konusu özellikleri taşiyan ilk
maddesine, hiçbir duyusal maddeyle özdes olmayan belirsiz bir varlık, soyut
bir ilke anlamında apeiron adını verir. Onun, ilk madde olarak nicelikçe sınırlı,
nitelikçe belirli bir öge ya da maddenin seçilmesi evresini geçerek, herşeyin
kendisinden türediği belirsiz, sınırsız bir arkhe anlayışına ulaşması,
felsefede gerçek bir ilerlemeyi ifade eder.
Anaksimenes
Milet
Okulu'nun üçüncü ve sonuncu düşünürü. Arkhe olarak hava, buğu ya da
sis anlamına gelen aer'i öne sürmüştür. Aer, Anaksimenes'e göre, eşit
olarak dağılım gösterdiği haliyle, görünmez atmosfer olup, yoğunlaşarak
buğu ve suya, daha sonra da toprak ve taş benzeri katı maddelere dönüşür.
Daha az yoğun olduğu zamanlarda ise, daha sıcak hale gelip, ateş olur.
Başka bir deyişle, Anaksimenes'in felsefe alanındaki yeniliği, ilk kez
olarak birlikten çokluga geçiş süreci üzerinde, varolan herşeyin havadan
nasıl varlığa geldiğini açıklama işinde yoğunlaşmış olmasıdır.
Buna göre, Anaksimenes birlikten çokluga geçiş sürecini açıklarken,
dudaklarımızı birbirine yaklaştırıp avucumuza üfledigimiz zaman, ağzımızdan
çikan havanın soğuk, ağzımızı fazlaca açıp, avucumuza üfledigimiz
zaman da, ağzımızdan çikan havanın sıcak olması gözleminden
yararlanarak, sıkışma ve seyrekleşme kavramlarına başvurmuştur.
Yani, Anaksimenes'e göre, hava seyrekleştiği zaman, ateş, sıkıştığı
zaman da, rüzgar, bulut, su ve toprak haline gelebilir. Bu çerçeve içinde,
o, havanın seyrekleştiği zaman, daha sıcak hale geldiğini ve böylelikle
de ateş olma yoluna girdiğini, buna karşin sıkıştığı zaman, daha soğuk
olup katılaşma yoluna girdiğini düşünmüştür. Anaksimenes'teki
seyrekleşme ve sıkışma kavramları, birlikten çokluga geçiş sürecini açıklamaya
yaradıktan başka, her tür niteliği niceliğe indirgeme girişimini temsil
eder.
