HERAKLEİTOS
İonia filozoflarından dördüncüsü, Milet’e uzak
olmayan bir kentte Ephosos’ta doğup yetişmiş olan
Herakleitos’tur. Aşağı yukarı 540-480 yılları arasında yaşamış ve
aristokrat bir aileden gelen Herakleitos’un düşünceleri de aristokrattır.
Anlaşılması çok güç eseri
ve karanlık üslubundan dolayı ilk çağda “Karanlık Herakleitos”
olarak anılır. Yalnızlığı seven topluluk içinde yaşamaktan uzaklaşan
Herakleitos yığını hor görür. Ona göre yığın anlayışsızdır,
her şeyin dış yönüne takılıp kalır, boş inançlar içinde yuvarlanıp
gider.
Herakleitos’un evrensel tözü belirlerken diğer
Miletli filozoflar gibi maddesel bir töz ileri sürmesine rağmen onu diğerlerinden
ayıran bu tözün evrendeki varlıkları meydana getirme sürecini açıklamasındadır.
Ona göre evrende sürekli bir değişme vardır ve bu değişimi sağlayan da
evrenin ana maddesi ateştir. Herakleitos’a göre bizim dünyamız sonsuz
canlı ateşten değişmeyle meydana gelmiştir ve bir vakit gelecek sonunda
her şey ateşe girecektir, böylece bu akış yeniden başlayacaktır. Ateşin
varoluşunun nedeni çatışma ve gerilim üzerine dayanır ve “Tüm şeyler”
ateş için bir değişim nesnesidirler ve ateşte tüm şeyler için bir değişim
nesnesidir. Hareket ve değişim, birin, kendi içindeki karşıtı ile çatışması
demek olan dialektik bir süreçtir. Bu süreç evrensel birlik için bir
zorunluluktur. Bütün şeyler bir tek şeydir. Evrensel birliği meydana
getiren oluşu karmaşık ve raslantısallıktan evrenin en temel yasası
logos kurtarır.
Evrenin temel yasası ve evrende her şeye hükmeden logostur.
Logos’un içeriğini meydana getiren karşıtlıklar sona ermeyen bir
meydana geliştir. Bu karşıtlıklar arkasında ise “bir olan” hep hazır
durmakta olup karşıtlıklar arasındaki birliği temsil eder. Tanrı
evrensel logostur, tüm şeylere içkin evrensel yasadır ki, tüm şeyleri
bir birliğe bağlar ve evrendeki sürekli değişimi evrensel yasaya göre
belirler. İnsanın usu bu evrensel us’ta bir an, ya da onun küçük örneklerde
belirişidir ve insan bu yüzden usun bakışına erişmeye ve us ile yaşamaya
çabalamalı tüm şeylerin birliğini ve değiştirilemez yasanın egemenliğini
gerçekleştirmeli evrenin zorunlu süreci ile hoşnut olmalı ve ona karşı
başkaldırmalıdır, çünkü o her şeyi kapsayan, her şeyi düzenleyen
logos ya da yasanın anlatımıdır.
Herakleitos için olgusallık birdir ama aynı zamanda çoktur. Evrende
türlülük içinde birlik ve birlik içinde karşıtlık, çok’un bir,
birinde çok olması üzerindedir. Bu çokta varolan bir ve karşıtlık içinde
özdeşliktir. Karşıtların çatışması bir’in varlığı için de
zorunludur. Bir ancak karşıtların çatışmasında varolur. Karşıtların
arasındaki savaş, karşıtların uzlaştırılmasında en önemli rolü
oynar. O her şeye ortaktır ve tüm şeyler çatışma (savaş) yoluyla varlığa
gelir ve geçip giderler. Dolayısı ile “savaş her şeyin babasıdır.”
Yukarıya ve aşağıya götüren yolda, sonsuz olarak değiştiği
halde adı ve cinsi değişmeyen ırmakta, ırmağa esrarlı bir şekilde
benzeyerek yok olmayı ve varolmayı kendisinde birleştiren insan hayatında,
erkek ile dişide, uyku ile uyanıklıkta, gündüz ile gecede, savaştaki
yenme ile yenilmede, başlangıç ile sonda, hayat ile ölümde. Bütün bu
karşıtlıklar karşıt gibi olmalarına rağmen aslında aynı şey olup
birin ayrı ayrı yanlarıdır. Birlik ve karşıtlığın kaynaşması kuvvet
doludur. Bundan dolayı sonsuz hareket nesnelerin varlığında bulunmaktadır,
hareket olmasa bu varlık hiç bir zaman ortaya çıkmazdı. Bu yüzden savaş
bütün nesnelerin babasıdır.
İnsan ruhu sonsuzdur ve tanrısal logos ateşinden bir parça
bulunmaktadır ki bu parça çoğalabilir, azalabilir, durmadan değişir yine
de olduğu gibi kalır. Ölüm ruh ateşinin, logosun tüm ateşe karışıp
yok olmasıdır.
Bugün Herakleitos’a mal edilen ünlü “Panta rhei” (her şey akar) sözünü hiçbir zaman söylemiş değildir. Bu sözle daha sonrakiler onun düşüncelerini üstün körü özetliyorlar. (Walther KRANZ, Antik Felsefe sayfa 73 Sosyal yayınlar 1984 Çev. Suad Y.BAYDUR)