SANATIN EREKSELLİĞİ
İnsan başarılarının varlık alanlarından biri olarak tanımlanan sanatın,
nasıl bir başarı olduğu ya da edimlerinde bir ereksellik bulunan
insanın, sanatsal çaba ile neyi amaçladığı sorusu, Antik Çağ
felsefesinden beri sorulmuştur. Öyle ki ontolojik bakış açısının
sunduğu “güzel”in sorgulanışının yanında bir sanat felsefesi de
böylelikle doğmuştur.
Kuşkusuz
sanat felsefesinde epistemolojik yönü ile süjenin (burada sanatçı ya da
sanat eserini inceleyen , alımlayıcı) kişinin, objeyi bilgi aktı ile
kavrıyor oluşunun , sanatın “hakikat” ile ilişkisine işaret ettiği
açıktır. Bu noktada sanatsal yaratma işlemini ele aldığında bilgi
kuramının, estetik anlamda yetersiz kaldığı görülür. Çünkü sanat
eserleri , - ele aldıkları konular yani algılanan objeler aynı olsa bile
– daima bir bireyselliğe sahip olduklarından, eserde öne sürülen düşünce
ne olursa olsun görecelik taşırlar.
Öyleyse
sanat bir bilgi midir?
Sokrates’in,
Ion’a yönelttiği soru, bu noktada sanatın işlevini sorgulamaktadır: Her
meslek, yani Aristoteles’in de sözünü ettiği üretici eylem, insanlığa
sağladığı yararı gözeten (pragmatist) bir açıdan ele alındığında
amaç taşır; ortaya koyduğu sonuç doğrultusunda da tanımı elde
edilebilir. Fakat sanatın (daha doğru bir belirleme ile Antik Yunan’da
şirin ve tragedyanın) işlevselliği ele aldığı konuların çokluğu
bakımından tanımlanamaz. Yani sanat bir “enigma” olarak insan
faaliyetleri arasında yer almaktadır. Ion, sanatın amacının, insan
cesaretinin anlatılışı olduğunu iddia eder. Bu bakış açısı, yalnızca
tragedyaya dayalıdır; bu açıdan sanatsal etkinlik bilgi olmaktan çok
bir “esrime”, “açımlama” ve “vahiy özelliği” taşır. (Nitekim Kant
sanatta kavram yokluğundan söz ederek böylesi bir tanıma indirgenmesini
eleştirmiştir)
Nietzsche’nin “theoriche mensch” (teorik adam) olarak adlandırdığı
Platon, sanatsal eylemi ‘mimesis’ (taklit) kavramıyla
bağdaştırır; idealizmindeki hakikat isteminin etkisiyle “mağara
allegorisi”ndeki yansımaların yansımasını yaratan sanatçıyı ütopyasından
dışlar. Çünkü sanat imgelere dayanmaktadır ve ‘imge yalanların başıdır’
(Pascal)
Burada,
felsefenin ele aldığı konularda yaptığı sınıflandırmalar, disiplinler
arası bağlantı kendini belli ediyor. Bilgi kuramının şeyleri algılayışta
öne sürdüğü “hakikatin bilinebilir” olduğu iddiası, Sofizm’in tam tersi
bir savla ortaya çıkışı ile birlikte kendini etik anlayışta da
göstermiştir. Bu yönelim, Platon’un düalizme sığınarak hümanizmayı
karşısına almasında etkili olmuştur. İnsan varoluşunun amaçlılık
taşıdığı görüşünden hareketle, Platon’un estetik anlayışında sanat,
ahlaka uygunluğu ile değerlendirmiştir. Bu anlayış kaynağını
Platon’un “insan ruhunun üç bölümü olduğu” görüşünden almaktadır. İnsan
ruhunun dünyaya bağlı olan, akla ters düşen itkilere ve duygusal
özelliklere bağlı olan kısmı, sanat yoluyla kışkırtılmakta, “bir mezar
olan” insan bedenini idealar evrenine yönelmekten onu alıkoymaktadır.
Görüleceği
gibi bu düşünce dogmatik tümel dinlerin –özellikle de Hıristiyanlığın-
dünya yaşamı konusundaki tavırlarıyla uygun düşmektedir. Ne de olsa
Ortaçağ sanatındaki ikonografik mimari ve sembolizmin doruğa ulaştığı
resim sanatı, onun tabiattan ve gerçek olandan kaçışını sergilemektedir.
Oysa açıktır ki insan, tüm bu anlayışlara karşın yaratıcı yetilerini ve
estetik beğenisini açığa çıkarma isteminden kurtulamamıştır.
Platon’un,
us-dışı deyip dışladığı bu alanın, toplumsal bir etki edebilirlik
özelliğine sahip olduğu, daha o çağlardaki görüşlerin içeriğinde yer
almaktadır. Bu etki edebilirlik, Aristoteles’in iyimser bir anlayışla
‘affedilebilir bir sanat’ ya da ‘bir arındırıcı (katharsis) olarak
sanat görüşü ile tragedyayı ahlaka bağlayan etik bir görüş olarak ortaya
çıkmıştır. Konuşan ve eyleyen kişiler aracılığıyla, sanatın bu taklit
edici sanatın ereği ahlakidir. Tragedyada, insanın duyguları en üst
düzeyde uyarılarak “katharsis”e ulaşılır. Böylelikle “mimesis”, gerçek
sanatta etkinlik kazanarak insana bir örnek oluşturmakta, onu kötü
davranışlardan koruyabilmekte, “tarihin” sunduğu örneklerden daha
‘insanca’ bir öğretici olma özelliği kazanabilmektedir.
Görülebildiği gibi bu görüşler yalnızca tek bir bakış açısı ile sanatı
değerlendirdiklerinden yetersizdirler: Hatta tek bir amaca
bağlanarak “üst anlatıların”, yapısalcı bir perspektifle “iktidar”ın en
büyük güçlerinden biri olmakta, insan kılığına girmiş bir Apollo olarak
insanın coşkusunu, bireyselliğini dizginlemektedirler. Peki bu anlamda
bir yaratıcı etkinlik tüm varlık-alanını, olup-biteni tamamıyla nasıl
yansıtabilir? Burada Antik çağın iyi-güzel eşitliği anlayışının amacına
darbe vurduğu, Platon’un us-dışı diye nitelendirip dışladığı sanatın bir
bilgi olarak ele alınışıyla karşı karşıyayız. Bu bilgi anlaşılamayan bir
bilgidir. Öyle ki Aristoteles’ce sanat, gerçeğin yansıtıcısı olduğundan
bir nevi bilgi olarak kabul edilebilir. Ancak, sanatın aklileştirilmesi,
onun yaratıcı etkinliğini bozar ve onun bir tür araç olmasını öngörür.
Bu ise Hegel’in alımlayıcı- eser ilişkisini eleştirerek esere
kendinde-şey olarak bakılıp değerlendirilmesi bakımından estetiğe aykırı
olduğunu söylemesinin doğru olduğunu gösterir.
Bu
diyalektik öğretinin karşısına Valery’nin “sanatın ahlakla bağıntısını
yadsıyan” görüşü çıkmaktadır. Çünkü sanat ahlakla ilintilendiğinde
yozlaşma tehlikesi ile karşı karşıyadır. Constant’ın da dediği gibi,
“sanat sanat içindir” ve ona hiçbir görev yüklenemez.
Kuşkusuz
böyle bir söylemin içerdiği tehlikeler pek çoktur. Maggee’nin sözünü
ettiği, iyiye kullanılan sanatın “güzel” oluşu, bireyselleşmeyle
birlikte güzelliği kavrayışını yitiren bir insanlıkta kötüye
kullanılmaktadır. Daha doğrusu sanat, “kavrama bağlı olmayan fakat
saltık bir yargıyla” işleyen yapı kazanır (Kant). Bu evrensel akıl ,
kategorik imperatifler ve insanı doğru olana yönelten bir tür logos,
nihilizm ile birlikte insanı terkeder. Bu durumda sanat, zaten kavram
ve ifadeleri üstbenin özelliği olarak gören psikanalist kuramla
amaçsızlaşır, fakat insana etki etmeyi sürdürür. Karşı-kültür ve
kollektif imgelemden tümüyle kopmuş sanatın, kendinde-evreninde
gerçeklikten uzak, çözüm getirme yanlısı olmayan tutumuna dadacılık ve
sürrealizm örnek olarak verilebilir En uç noktalarını günümüzde de
göstermekte olduğumuz bu tür sanat anlayışları, değer yargılarından
kopuk, dünyayı ve gerçeği değil “yanlış olanakları” resmetmeyi amaç
edinmektedir Bu anlayışlarda, insanın seçimlerinde özgür olması, yanlış
olarak görülmektedir. Freud’un da önceden uyardığı bu tür anlayışlar,
insanı bir tür nesne olarak görüp, kendi istedikleri yönde eyleme
sürükleyebilecektir (cinsel sömürü, şiddet buna örnektir). İşte
Platon’un us-dışı diye kovduğu sanat budur.
Burada
sanatın iki kimliği arasındaki uyuşmazlık gözler önüne seriliyor:
Apollon ve Dionysos. Apolloncu taraf, insanı arındıracak, ahlaki
mesajlarla düzeni sağlayarak, aşırılığı engelleyip düzeni sağlayacak -
Antik çağ düşünürlerinin o çok sevdiği- “sanatta ölçülülük” anlayışını
yansıtır. Dionysosçu taraf ise, gerçeği ve sadece gerçeği sunarak
olasılıkların (yani, her türlü yaşama olanağının) hepsini gözler önüne
sererek, insanı aydınlatacak ve belki de insanı bu yaşamın her anını
“evetlemede” (Nietzsche) kötü yanlarla da barıştıracak böylelikle onu
sanatsal coşkuya, “mania”ya teslim edecek yanıdır.
Hegel’de
Geist ile varlık arasında bulunan ve düzene tabi tutulan bu sanat, yani
duyumsallaşmış akıl ya da aklileşmiş duyum düzeni, Tragedyanın
Doğuşu’nda kendisini gösteriyor: Öyle ki Dionysos ile Apollon arasındaki
bu düzen tragedyada kendini göstermiş, sanata yeni bir anlam ve görev
yüklemiştir: Erdemin yaşamla uyumsuzluğunu, irrasyonalitesini göstermek
ve böylelikle Yunan halkını, yaşamı kabullenmeye çağırmak. Başka bir
deyişle Aristoteles’in görüşünün tam tersi olarak yine aynı düzlemde baş
gösteren bu düşünceye göre insan, tüm anlamsızlığına karşın yaşamı
ancak sanatla kabullenebilir. Bir örnek olarak Kafka, Camus’nün sözünü
ettiği o uyumsuzluğu yani negatif anlamda bir Dionysosumsuluğu,
olan-biteni kendi varlığı olarak kabullenerek (varoluşçu yaklaşım)
sanatında serimlemiş ve kendini, bir delilik ya da uyumsuzluğu kaybediş
anında, her olayı olağan görme anlamında bir “Desein” tehlikesinden
kurtarmıştır.
Fakat burada
bir koşulu da yerine getirmek gerekir: Hasta uluslarda, tümüyle batışa
sürükleyen oysa sağlıklı ruhları, bir başka deyişle yüksek yerlerde
yaşayan “hiperborlular”ı (Nietzsche –Deccal) daha da yükseğe taşıyan
felsefe gibi, -felsefeyle, bilimden daha çok ortak noktası bulunan-
sanat da, karamsar ve filozofun o gerçekliğe sıçrayışındaki atikliği
gösteremeyecek denli miskinleşmiş kişilerce son derece tehlikeli, hale
getirilebilir (Nietzsche). (Tıpkı yüzyılımızda rastladığımız ‘improper
arts’ ya da ‘kinetic arts’ diye isimlendirilen (Joyce) ve insanı
tiksinti ya da arzuya iten en uç örnekleri gibi. Çünkü bu tür sanatlar
Freud’un sözünü ettiği ilkel benliğin su yüzüne çıkışını sağlarlar;
“sürü ahlakı”nın başka bir biçimi ile insanlığın karşısına çıkarak
“bireysellik” ve “özgürlük” başlıkları altında kendilerini “yüce
değerler” gibi gösterebilir, böylelikle insani değerleri
yozlaştırabilirler.
İmdi,
insanın merakını cezbeden bu “gerçeğin gösterilişi”ni idealist anlamda
bir denetlemeye başvurarak, insan için iyi olana çevirebilmek “özgür
olmaya mahkum olan” (Sartre) günümüz insanının bağımsızlık istemi ve
“bilinçliliği” göz önünde alındığında imkansızdır. Çünkü o, nesnelerin
eylem konusu olan istemine kulak vererek yaşamını ve gerçeğini
kavramlara göre değil, yaptığı seçimlerle (Sartre) ve içinde bulunduğu
konumla (Heidegger) belirleyecektir. Bu nedenle onun estetik beğenisi ve
bu beğeninin yalnızca oyun olarak algılanmayan (Schiller) sanat görüşü
etkisiyle onun yaşamına müdahale edişi, -varoluşçu anlamda- seçimlerini
belirleyen “yüceliği”ne yani “değerleri yeniden değerlendirme”deki
(Nietzsche) yeteneğine bağlıdır.
Böylelikle,
amaçsız olan ya da insanı “yaşama karşı bir günah” olarak nitelenen
davranışlara iten sanatın karşısına, Nietzsche’nin alımlayıcıdaki ve
sanatçıdaki seçiciliği konulabilir: Onun da dediği gibi “sanat sadece
sanat eserinin kendinde-değeri açısından değil, sanatçı-eser bağlamında
bakılmalıdır.” Bu ise algıladığını, kendi yaşantısına uygulayan, bir
anlamda yaşamını kendi yaratan alımlayıcının değerlendirilmesi de
olabilir. Sanatı değerli kılacak olan insanın yüce değerleri ve yanlışı
doğrudan ayırt edebilme yetisi, güç istenci , yüksek beğeni ve daima
ilerleyebilme yetisine sahip olan üstüninsandır. Öyle ki Orta
çağ sanatındaki gibi, kendine uğraşı alanı olarak gerçekleri değil,
biçimi, sembolizmi ve kaçışı seçen, ve tarihin iyiye ya da kötüye doğru
ilerlediği fikrine karşı çıkıp tarihselci bir yaklaşımla insanı,
sadece bulunduğu konumda gören, tüm uygarlık tarihine sinmiş temel insan
beğenisinin ve varoluş probleminin belirlenmesine engel olacak bir sanat
anlayışından çok, “hakikate” ya da hakikatin olmadığı yerde “boşluğa “
saldıracak bir sanat gereksiniyoruz.
Böyle bir
sanat anlayışı insanın pratik zekasına, kavrama gücüne etki edip onu
sözünü ettiğimiz ahlak ya da özgürlük seçimine bırakan bir anlayış
değil, aksine dünyaya yapılan keşifte aslolanın insan olduğu gerçeğinden
yola çıkan bir “bireye yolculuk”tur. Zerdüşt’ün kendisini takip edenlere
kendi yollarını bulmalarını söylemesi gibi sanat da “ciddiye alınmalı”
fakat bireyin kendi içine doğru çıktığı yolculukta ona yol göstericiliği
yapmasına izin verilmelidir. Çünkü küreselleşmenin tümüyle insanın
gözleri önüne sunduğu dünyanın keşfedilecek bir yanı kaldığını
söyleyemeyiz. Fakat bu noktada, arka planda kalan tek varlık yani
benlik, bu kurulu düzenin üzerinde bir etkiye sahip sanatsal görü ile
tekrar gözler önüne serilebilir, bu ise şeylerin yüzeyindeki araştırmaya
ve insanın yapıp- ettiklerinin gösterimi ya da dünyadaki somut anlamda
bilinmeyen yerlerin sunumu ile değil, onun iç-varlığının gösterimi ile
yapılabilir (Joyce’un eserleri). “Kadere karşı” (Baudlaire) değil,
insanın özgürlüğünün değerlendirişi ile ilgili olan sanat, Dionysos-Apollon
düzenini sağlayacak yeni araçtır. Böyle bir anlayış üstün insan
olacakların kendilerini bulmalarını sağlayan bir keşiftir, çünkü
insanlık artık “olgunlaşmıştır” ve kendi denetimini sağlaması için
gerekli olan yetki özgürlük ona verilmelidir.
Beyza Kaya
Antalya Metin Nuran Çakallıklı Anadolu Lisesi
Derecesi:2
“Küreselleşme teorisyenleri, eskisinden daha geniş bir dünyayla
buluşmakta olanlar insanlar ile eskisinden daha dar bir dünyayla
karşı karşıya kalanlar arasında ortaya çıkmakta olan uçurum üzerinde
biraz düşünseler iyi olur.”
Martin
Stokes. “Kültür Endüstrileri ve İstanbul’un küreselleşesi”
İstanbul Küresel ile Yerel arasında
Metis yayınları,
İstanbul, 1999. S.166.
BELİRSİZLİĞİN BELİRTTİKLERİ
Hayat bir değişimdir. Hiçbir zaman kendisini tekrarlamaz.
Düşünceler, akımlar hep kendileri öncesinde oluşana tepki olarak
doğarlar ve böylece akıp giden zaman. Globalleşmeyi anlamak için de
öncelikle onun oluşumuna zemin hazırlayan olaylara, akımlara,
kısacası nereden gelip nereye gittiğine bakmak gerektiği
kanısındayım.
Çok gerilere gitmeyelim,
gelin ortaçağdan başlayalım:
“Ortaçağ” dendiğinde
şüphesiz ki ilk olarak “kilise”, “Tanrı”, “baskı” gibi kavramlar
beliriyor zihinlerde. Her şeyin başı ve sonu “Tanrı”, arada
kalanlarsa yine O’nun için ve kilisenin getirdiği sınırlamalar
çerçevesinde gerçekleşiyor. İnsana değer veriliyorsa, bu onun
“Tanrının bir sureti” oluşundan kaynaklanıyor. Tanrı merkezli
anlayış ve kilise hayatın her alanında hissettiriyor kendini.
Biraz daha günümüze
doğru yaklaştıkça Copernicus devrimiyle bütün bu din egemenliğinin
“hâk ile yeksan” oluşunu görüyoruz. Dine karşın aklın ve bilimin
Ortaçağın “karanlığı” içinde bir meşale yakması gözleri kamaştırıyor
adeta.
Rönesansla birlikte,
humanizm “insanı” merkeze koyuyor bu kez. Descartes, önce kendi
varlığını , sonra Tanrınınkini kanıtlayışıyla , skolastik felsefeyle
humanizma arasındaki ayrımı daha da belirginleştiriyor. (Oysa
önceden insanın varlığı Tanrıya bağlanıyordu.)
Böylesine “insan”
merkezli bir dünyadan, aslında birçok şeyin insanın bilinci dışında
geliştiği savını ileri süren Freud’a ve merkezin “insan ya da
akıl-dışı”laştığı bir dünyaya geliyoruz.
Günümüzde Foucault ve
post-modern anlayışla birlikte bir “merkezsizleşme” başlıyor. İşte
böyle bir sürecin -şimdilik- son noktasını oluşturuyor
“globalleşme”.
Globalleşme, sınırları
ortadan kaldıran, dünyayı “iç içe geçmiş ağlarla” birbirine bağlayan
ekonomik, siyasal, kültürel bir modeli temsil ediyor. Kimileri
bunun “kültürel emperyalizm” ya da “tek tip bir Batı kültürünün”
dünya çapında yaygınlaşması olduğu fikrinde. Fukuyama,
globalleşmenin “tarihin sonu” olduğunu söylüyor. Mc Luhan’a göre ise
“uzağı yakın, yakını uzak yapan bir sistem bu.” Öyle ki, dünyanın
herhangi bir köşesinde gerçekleşen bir olayı bilirken; çoğu zaman
karşı komşumuzun hastalığından haberimiz olmuyor.
En geniş tanımıyla bir
“belirsizleşme”, “merkezsizleşme” deniyor globalleşme için. Çünkü
Fuat Keyman’ın “Türkiye ve Radikal Demokrasi” adlı kitabında
belirttiği gibi düzenler, sistemler yıkılıyor, fakat yerine yenisi
gelmiyor. İşte bu belirsizlik, toplumda “ontolojik bir güvensizlik
duygusu yaratıyor” Anthony Giddens’a göre.
Peki nedir bu
globalleşmenin getirecekleri ve götürecekleri? Bu yeni
merkezsizleşme sürecinden kimler kazançlı, kimler zararlı çıkacak?
Siyasal dengeler ne olacak, ekonomi ne yönde değişecek? Ulus kavramı
gerçekten etkinliğini yitirecek mi?
Tüm bu “belirsizliği”
bir parça “belirgin” kılabilmek adına, globalleşmeyi ekonomik,
hukuksal, siyasi, kültürel ve bilişimsel olarak sınırlandırmak
istiyorum:
Ekonomik alana
baktığımızda, sınırları belli kol gücü ve sermayeye dayalı bir
dünyadan, Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla yayılmaya başlayan batı
liberalizmine geçiş yapıldığını görüyoruz. Bundan endüstri devrimini
gerçekleştirmiş “post endüstriyel” toplumlar olumlu sonuçlar
alırken, geri kalmış toplumların ve 3. Dünya ülkelerinin daha da
fakirleştiğini görüyoruz.
Globalleşme belki de en
büyük tehlikeyi ulus devletler için oluşturuyor. Çünkü ulus
devletler, “büyük sorunlar için fazla küçük, küçük sorunlar için de
fazla büyük kalıyor. Uluslar arası Örgütlerin yaygınlaşması onlar
için hiç de küçümsenmeyecek bir tehdit unsuru. Çünkü bu örgütler
(IMF) gibi ulus devletlerin ekonomilerini istedikleri gibi
yönlendirebilme özgürlüğüne sahipler. (Geçtiğimiz günlerde
“free-floating”e geçişimiz buna örnek verilebilir.)
Hukuki alanda
globalleşmenin en belirgin sonucu, uluslar arası davaların
yaygınlaşması, vatandaşların kendi devletlerini dava etme
özgürlüğünün bulunmasının; insan hakları açısından göz ardı edilecek
bir gelişme olmadığını düşünüyorum.
Globalleşmenim belki de
en çok tartışılan yönü kültürel boyutu. 6000 etnik gruba karşılık
193 ulus-devletin bulunduğu yer küremizde, “ulus”, “ana dil”, “ana
vatan” gibi kavramların sorgulanmaya başlandığını görüyoruz. Örneğin
Salman Rushdi davasında onun Hintli mi , İngiliz mi olduğu,
Kanada’nın Quebec bölgesinde özerklik isteyen halkın Kanadalı mı,
Fransız mı kabul edileceği sorunu, bu çelişkilerin hayatımıza, bu
çelişkilerin hayatımıza yansıyanlarından yalnızca iki tanesi. Babası
Rum, annesi Türk olan Kıbrıs’lı bir şair, bir satır Rumca, bir satır
Türkçe yazdığını söyleyerek “ana dil” kavramını sorguluyor ve
vardığı sonuç bütün dillerin aslında birer “üvey anadil” olduğu.
Çünkü tıpkı Türkçe’de olduğu gibi her dilde yerleşmiş, tam
karşılığı bulunmayan yabancı sözcükler bulunuyor. İngilizce evrensel
dil olma yolunda hızla ilerliyor. Bu da dilin ulusallıktan git gide
uzaklaştığını gösteriyor bize.
İşin siyasi boyutu da
kültürel ve ekonomik boyutundan çok farklı değil. Bir kontrol
masasının, bir merkezin olmayışı sınırların ortadan kalkması tıpkı
diğer alanlarda olduğu gibi bir “belirsizlik” yaratıyor. Beck bu
belirsizlik ortamını risk toplumu olarak adlandırıyor. Bu riski alıp
almamak bizim elimizde değil. Çünkü globalleşen dünyada yerel kalma,
Baumann’ın terminolojisiyle (globalization) küreselleşme yerine (glocalization)
küyerelleşmeyi tercih etmek bizim kontrolümüzün dışında kalıyor.
İletişim, globalleşmeyi
hızlandıran belki de en önemli unsur. McLuhan’ın “Artık Dünya küçük
bir köy oldu” derken de kastettiği muhtemelen iletişimin değişim
sağlama gücü ve hızı. Köyün girişindeki ufak bir tartışmanın, köyün
diğer ucuna kanlı bir çarpışma olarak ulaşması günümüzdeki haber
“aktarımı”ndan haber “yaratımı”na geçiş için uygun bir benzetme
olacak sanıyorum.
Aslında David Harvey
“zaman ve mekan sıkışması” derken oldukça kapsamlı bir tanım yapmış
oluyor. Ben istediğim anda New-York borsasından hisse
alıp-satabiliyorum. İnternete girip istediğim ülkenin insanlarıyla
sohbet edebiliyorum. Bu da mekansal bir sıkışma olduğunu gösteriyor.
Bütün bunların sonunda homojenleşirken, heterojenleşen bir tablo
çıkıyor karşımıza. Evet, Keyman buna “küçülürken parçalanmak” diyor.
İngilizce’nin evrenselleşmesi homojenleşmeye; New-York, Londra,
Ottawa gibi merkezlerde kurulan Çin mahalleleri, İtalyan
restaurantları heterojenleşmeye birer örnek olabilir. Globalleşme
bir yerde zıtlıkların, uç noktaların birbiri içinde eriyip
kaybolması.
Bugün, bu globalleşme
sürecini geri çeviremeyeceğimizi görüyoruz. Ortaçağın Tanrı merkezli
yapısını “insana” çeviren Rönesans gibi, bu merkezsizleşen düzene
“merkez” bulacak bir dönem beklemenin ne kadar anlamlı olacağı
bilinmez! Belki de tek çare globalleşmeye karşı durmak yerine, ondan
nasıl daha çok faydalanabileceğimizi düşünmektir. Tıpkı bir
yelkenlinin şiddetli bir rüzgarı, varacağı limana daha çabuk ulaşmak
için kullanacağı gibi...
Beyza Kaya
Antalya Metin Nuran Çakallıklı Anadolu Lisesi
Derecesi:2
“Küreselleşme teorisyenleri, eskisinden daha geniş bir dünyayla
buluşmakta olanlar insanlar ile eskisinden daha dar bir dünyayla
karşı karşıya kalanlar arasında ortaya çıkmakta olan uçurum üzerinde
biraz düşünseler iyi olur.”
Martin
Stokes. “Kültür Endüstrileri ve İstanbul’un küreselleşesi”
İstanbul Küresel ile Yerel arasında
Metis yayınları,
İstanbul, 1999. S.166.
BELİRSİZLİĞİN BELİRTTİKLERİ
Hayat bir değişimdir. Hiçbir zaman kendisini tekrarlamaz.
Düşünceler, akımlar hep kendileri öncesinde oluşana tepki olarak
doğarlar ve böylece akıp giden zaman. Globalleşmeyi anlamak için de
öncelikle onun oluşumuna zemin hazırlayan olaylara, akımlara,
kısacası nereden gelip nereye gittiğine bakmak gerektiği
kanısındayım.
Çok gerilere gitmeyelim,
gelin ortaçağdan başlayalım:
“Ortaçağ” dendiğinde
şüphesiz ki ilk olarak “kilise”, “Tanrı”, “baskı” gibi kavramlar
beliriyor zihinlerde. Her şeyin başı ve sonu “Tanrı”, arada
kalanlarsa yine O’nun için ve kilisenin getirdiği sınırlamalar
çerçevesinde gerçekleşiyor. İnsana değer veriliyorsa, bu onun
“Tanrının bir sureti” oluşundan kaynaklanıyor. Tanrı merkezli
anlayış ve kilise hayatın her alanında hissettiriyor kendini.
Biraz daha günümüze
doğru yaklaştıkça Copernicus devrimiyle bütün bu din egemenliğinin
“hâk ile yeksan” oluşunu görüyoruz. Dine karşın aklın ve bilimin
Ortaçağın “karanlığı” içinde bir meşale yakması gözleri kamaştırıyor
adeta.
Rönesansla birlikte,
humanizm “insanı” merkeze koyuyor bu kez. Descartes, önce kendi
varlığını , sonra Tanrınınkini kanıtlayışıyla , skolastik felsefeyle
humanizma arasındaki ayrımı daha da belirginleştiriyor. (Oysa
önceden insanın varlığı Tanrıya bağlanıyordu.)
Böylesine “insan”
merkezli bir dünyadan, aslında birçok şeyin insanın bilinci dışında
geliştiği savını ileri süren Freud’a ve merkezin “insan ya da akıl-dışı”laştığı
bir dünyaya geliyoruz.
Günümüzde Foucault ve
post-modern anlayışla birlikte bir “merkezsizleşme” başlıyor. İşte
böyle bir sürecin -şimdilik- son noktasını oluşturuyor
“globalleşme”.
Globalleşme, sınırları
ortadan kaldıran, dünyayı “iç içe geçmiş ağlarla” birbirine bağlayan
ekonomik, siyasal, kültürel bir modeli temsil ediyor. Kimileri
bunun “kültürel emperyalizm” ya da “tek tip bir Batı kültürünün”
dünya çapında yaygınlaşması olduğu fikrinde. Fukuyama,
globalleşmenin “tarihin sonu” olduğunu söylüyor. Mc Luhan’a göre ise
“uzağı yakın, yakını uzak yapan bir sistem bu.” Öyle ki, dünyanın
herhangi bir köşesinde gerçekleşen bir olayı bilirken; çoğu zaman
karşı komşumuzun hastalığından haberimiz olmuyor.
En geniş tanımıyla bir
“belirsizleşme”, “merkezsizleşme” deniyor globalleşme için. Çünkü
Fuat Keyman’ın “Türkiye ve Radikal Demokrasi” adlı kitabında
belirttiği gibi düzenler, sistemler yıkılıyor, fakat yerine yenisi
gelmiyor. İşte bu belirsizlik, toplumda “ontolojik bir güvensizlik
duygusu yaratıyor” Anthony Giddens’a göre.
Peki nedir bu
globalleşmenin getirecekleri ve götürecekleri? Bu yeni
merkezsizleşme sürecinden kimler kazançlı, kimler zararlı çıkacak?
Siyasal dengeler ne olacak, ekonomi ne yönde değişecek? Ulus kavramı
gerçekten etkinliğini yitirecek mi?
Tüm bu “belirsizliği”
bir parça “belirgin” kılabilmek adına, globalleşmeyi ekonomik,
hukuksal, siyasi, kültürel ve bilişimsel olarak sınırlandırmak
istiyorum:
Ekonomik alana
baktığımızda, sınırları belli kol gücü ve sermayeye dayalı bir
dünyadan, Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla yayılmaya başlayan batı
liberalizmine geçiş yapıldığını görüyoruz. Bundan endüstri devrimini
gerçekleştirmiş “post endüstriyel” toplumlar olumlu sonuçlar
alırken, geri kalmış toplumların ve 3. Dünya ülkelerinin daha da
fakirleştiğini görüyoruz.
Globalleşme belki de en
büyük tehlikeyi ulus devletler için oluşturuyor. Çünkü ulus
devletler, “büyük sorunlar için fazla küçük, küçük sorunlar için de
fazla büyük kalıyor. Uluslar arası Örgütlerin yaygınlaşması onlar
için hiç de küçümsenmeyecek bir tehdit unsuru. Çünkü bu örgütler
(IMF) gibi ulus devletlerin ekonomilerini istedikleri gibi
yönlendirebilme özgürlüğüne sahipler. (Geçtiğimiz günlerde
“free-floating”e geçişimiz buna örnek verilebilir.)
Hukuki alanda
globalleşmenin en belirgin sonucu, uluslar arası davaların
yaygınlaşması, vatandaşların kendi devletlerini dava etme
özgürlüğünün bulunmasının; insan hakları açısından göz ardı edilecek
bir gelişme olmadığını düşünüyorum.
Globalleşmenim belki de
en çok tartışılan yönü kültürel boyutu. 6000 etnik gruba karşılık
193 ulus-devletin bulunduğu yer küremizde, “ulus”, “ana dil”, “ana
vatan” gibi kavramların sorgulanmaya başlandığını görüyoruz. Örneğin
Salman Rushdi davasında onun Hintli mi , İngiliz mi olduğu,
Kanada’nın Quebec bölgesinde özerklik isteyen halkın Kanadalı mı,
Fransız mı kabul edileceği sorunu, bu çelişkilerin hayatımıza, bu
çelişkilerin hayatımıza yansıyanlarından yalnızca iki tanesi. Babası
Rum, annesi Türk olan Kıbrıs’lı bir şair, bir satır Rumca, bir satır
Türkçe yazdığını söyleyerek “ana dil” kavramını sorguluyor ve
vardığı sonuç bütün dillerin aslında birer “üvey anadil” olduğu.
Çünkü tıpkı Türkçe’de olduğu gibi her dilde yerleşmiş, tam
karşılığı bulunmayan yabancı sözcükler bulunuyor. İngilizce evrensel
dil olma yolunda hızla ilerliyor. Bu da dilin ulusallıktan git gide
uzaklaştığını gösteriyor bize.
İşin siyasi boyutu da
kültürel ve ekonomik boyutundan çok farklı değil. Bir kontrol
masasının, bir merkezin olmayışı sınırların ortadan kalkması tıpkı
diğer alanlarda olduğu gibi bir “belirsizlik” yaratıyor. Beck bu
belirsizlik ortamını risk toplumu olarak adlandırıyor. Bu riski alıp
almamak bizim elimizde değil. Çünkü globalleşen dünyada yerel kalma,
Baumann’ın terminolojisiyle (globalization) küreselleşme yerine (glocalization)
küyerelleşmeyi tercih etmek bizim kontrolümüzün dışında kalıyor.
İletişim, globalleşmeyi
hızlandıran belki de en önemli unsur. McLuhan’ın “Artık Dünya küçük
bir köy oldu” derken de kastettiği muhtemelen iletişimin değişim
sağlama gücü ve hızı. Köyün girişindeki ufak bir tartışmanın, köyün
diğer ucuna kanlı bir çarpışma olarak ulaşması günümüzdeki haber
“aktarımı”ndan haber “yaratımı”na geçiş için uygun bir benzetme
olacak sanıyorum.
Aslında David Harvey
“zaman ve mekan sıkışması” derken oldukça kapsamlı bir tanım yapmış
oluyor. Ben istediğim anda New-York borsasından hisse
alıp-satabiliyorum. İnternete girip istediğim ülkenin insanlarıyla
sohbet edebiliyorum. Bu da mekansal bir sıkışma olduğunu gösteriyor.
Bütün bunların sonunda homojenleşirken, heterojenleşen bir tablo
çıkıyor karşımıza. Evet, Keyman buna “küçülürken parçalanmak” diyor.
İngilizce’nin evrenselleşmesi homojenleşmeye; New-York, Londra,
Ottawa gibi merkezlerde kurulan Çin mahalleleri, İtalyan
restaurantları heterojenleşmeye birer örnek olabilir. Globalleşme
bir yerde zıtlıkların, uç noktaların birbiri içinde eriyip
kaybolması.
Bugün, bu globalleşme
sürecini geri çeviremeyeceğimizi görüyoruz. Ortaçağın Tanrı merkezli
yapısını “insana” çeviren Rönesans gibi, bu merkezsizleşen düzene
“merkez” bulacak bir dönem beklemenin ne kadar anlamlı olacağı
bilinmez! Belki de tek çare globalleşmeye karşı durmak yerine, ondan
nasıl daha çok faydalanabileceğimizi düşünmektir. Tıpkı bir
yelkenlinin şiddetli bir rüzgarı, varacağı limana daha çabuk ulaşmak
için kullanacağı gibi...
Çağla Cömert İstanbul Amerikan
Robert Lisesi
Derecesi:4
SANATIN ve SANATÇI OLMANIN AYRICALIĞI
Margaret
Yourcenar’ın bir hikayesi vardır. Çinli bir ressamı anlatır bu
hikaye. Ressam idam edilecektir. Ona son kez ne yapmak istediğini
sorarlar. O da “Son bir tablo daha boyamama izin verin” der. Fırça
ve boyasını yani silahlarını alır eline ve kendine yeni bir dünya
yaratır. Ölüm vakti geldiğinde onu bulamazlar. Çinli ressam
tablosunun içinde yitip gitmiştir. İşte bu kadar güçlüdür sanat.
I.
Ernest Fischer “Sanatın
Gerekliliği”nde , ilk insanların sanatı bir arınma aracı olarak
kullandıklarını anlatır. İlkel kabilelerde savaşa gidilirken yüzler
boyanır; av hayvanlarını tanımak için duvarlara resimleri çizilir ve
bu çizgilerle tanrılarını kendileri yaratırlar. Bu bağlamda din,
insanların korunma içgüdüsünün bir ürünüdür. Mitler de , -anlam
kazanan, bilinen şey daha az korku verdiği için- henüz bilimin
olmadığı dönemlerde insanın dünyayı anlamlandırma çabalarının
ürünleridir. İlkel kabilelerde büyücüler topluluğu ve insanları
tehlikelerden koruyan etkili kişilerdir. Çünkü onlar en bilge
olanlardır.
Darwin’in evrim kuramına
göre, insanın uyum sağlamak ve, varolabilmek için gereksindiği,
doğanın bir ürünü, aynı zamanda doğaüstünü yaratabilecek güçte olan
aklın gelişmesiyle (insanın söz dinlemeye başlamasıyla)
bilinmeyenin, korku verenin keşfedilişine doğru olan sonu gelmez
macera başladı. Sanatçılar heyecanı en çok hissedenler oldular.
II.
Bilge Karasu “Dünyada
varoluşumuza ve bu varoluşun sürüp gitmesine hiç şaşırmıyor gibiyiz”
der. Oysa insanoğlunun imgeleminin ürünü olan masallar, bu olması
gereken şaşkınlığın bir ürünü değil midir? Sanatçıyı bilge yapanın
işte bu şaşkınlık olduğunu düşünüyorum. Sanatçı dünyaya çocuk
gözleriyle bakar, nesneleri suçüstü yakalar, hiçbir şey kaçmaz onun
elinden. Sonra da onları tekrar yaratır. Bu bir ihtiyaçtır onun
için. En derinde duyduğu, onu rahat bırakmayan bir his vardır.
Sanatçı bu rahatsızlığın üstesinden ancak yaratarak gelir. Cezanne
‘ın bitmez tükenmez kaygısı, Van Gogh’un acıları hep bu yüzdendir.
Yaratma sanatçı için bir ihtiyaçtır. Gerçek sanatçının bu ihtiyacı
içinde duyması gerekir. Bu ihtiyaç ona coşku verir, yaratma
tutkusunun nedenidir. Fakat Nietzsche’nin dediği gibi, Dionysoscu
öğelerin yanında Apolloncu öğelere de gerek vardır. Ancak aklını
kullanabilen sanatçı, içindeki coşkudan yararlanabilir.
Kandinsky “Sanatta
Zihinsellik Üstüne” adlı eserinde, sanatçının içsel zorunluluk
yasalarından bahseder. Sanatçı kendine karşı dürüst olmalıdır. Bu
birinci ilkedir. Bunu gerçekleştirebilirsek diğer ilkeler için de ,
yaşadığımız zaman dilimine ve tüm sanat tarihine ait olabilme,
kendiliğinden gelir. Fakat aynaya bakabilmek, gerçekten cesur olmayı
gerektirir.
III.
Picasso’nun sergisini
gezen yaşlı bir bayan, altında “bir balık” yazan bir tablo
karşısında: “Bunun neresi balık?” demiş. Picasso’nun yanıtı şu
olmuş: “Bayan bu balık değil, resim.” Picasso’nun yanıtı Klee’nin
“Sanat görünür kılar” sözüyle örtüşmektedir. Yani Picasso’nun
resmi, balığa benzemiyordu ama bizim balığı keşfetmemizi, anlamamızı
sağladı.
IV.
Varoluşun özünde gizem
yatar. Bununla kastettiğim idealizm, gizemcilik değil, Dünyayı
kavrayabilmek için en yerinde yöntem diyalektik materyalizmdir.
Birçok şeye bilimsel cevaplar verebiliriz, yine de yolun sonuna
(eğer bir sonu varsa) gelmiş değiliz henüz. Bilinmeyen hala gizemini
korumaktadır. Sanatçı her şeyi kapsayan bu gizemin kokusunu
duyabilendir. Sanat eserleri işte bu yüzden büyülüdür. Büyü yiterse
sanat gücünü kaybeder, sanat olmaktan çıkar. Bu aynı zamanda
Kandinsky’nin “içsel zorunluluk yasalarını” (ya da özgürlük yasaları
diyebilir miyiz acaba?) çiğnemek olur. Novalis “Dünyadaki gizemi
kavrayamıyorsak bu fiziksel ve sezgisel organlarımızın
yetersizliğindendir” demiştir. İşte bu yüzden bu dünya
romantikleştirilmelidir ve postmodernizmin tek ilacı romantizmdir.
V.
M. Yourcenar’dan bir
hikaye anlatmak istiyorum: Bir zamanlar “Hiç Gülümsemeyen Robotlar
Diyarı” diye bir ülke varmış. Burası, uzaktan kumanda edilen
korkunç robotlarla doluymuş. Burada küçük bir kız yaşarmış Bu kız,
sürekli masallar dinlemiş , rengarenk hayaller boyamış ve böylece
robotlaşmaktan kurtulmuş. Sonra bir gün masalların onca zamandır
anlattığı o büyülü yolculuğa çıkmaya karar vermiş. Sonra deniz
kokulu bir meltem kulağına söyle fısıldamış: “Nefret etmekle zaman
geçirme küçük kız, çünkü zaman benden hızlı esiyor.”
Günümüzde insanlığın en
büyük sorununun yabancılaşma olduğu düşünüyorum Gün geçtikçe
insanlar masalımdaki robotlara daha çok benziyorlar. Paranın kölesi
oluyorlar. E.Fromm’un “Din ve Psikanaliz Üstüne” adlı eserinde
belirttiği gibi, yabancılaşan insanlar aslında çok acı çekiyorlar
ama kapitalizmin sonsuz olanakları onlara bu acıyı unutturuyor. İşte
bu yüzden Walt Disney çalışanları 3. Dünya ülkelerini dolaşarak
insanlardan para karşılığı rüya satın alıyorlar. İnsanlar,
kendilerini insan yapan en büyük özelliklerini, hayalgüçlerini
yitirmeye başlıyorlar. Ve bu gerçekten korku verici.
Freud, sanatçıyı gündüz
düşlemleri kuranlara ve çocuklara benzetir. Ve sanatın bencilce bir
yaratım olduğunu söyler. Masalımdaki kız da hayaller kuruyor ve
kendine yolculuğa çıkıyor. Gerçekten de tehlikeli bir yolculuk bu.
Sisyphos gibi koca bir kayayı dağın doruğuna çıkarıp, onun düştüğünü
görmek, sonra tekrar çıkarmak, saatlerce uğraşıp yapılan kumdan
kalenin bir dalgayla yok olmasına katlanabilmek gibi bilgelik ve
sabır isteyen bir yolculuk. Belki de çıkılması gereken tek yolculuk.
Ve ancak böyle kız robotlaşmaktan kurtulabilir.
Kafka’nın Grregor’u
yabancılaşmayı fark ettiğinden bir sabah uyandığında bir böceğe
dönüşmüştür. Nabokov’un dediği gibi o böcek kılığında bir insan,
etrafındakiler ise insan kılığındaki böceklerdir. Gregor’un
kabuğunun altında kanatları gizlidir. Bilinçlenmesinden sonra sıra
kanatları kullanmaya gelecektir. Aslında hepimiz kanatlarımızı
kullanabiliriz. Her insan bir sanatçı olduğu zaman dünya gerçekten
yaşanacak bir yer olacaktır.
Onur
Küçükarslan Özel Saint George Avusturya Lisesi
Derecesi:6
UMUT
İNSANDA !
İnsanoğlu, tarihi
yaratmak için çıktığı uzun yolculuğun başında yalnız ve çaresizdi.
Süreç içerisinde üretmeyi, üreterek düşünmeyi öğrenen
insanoğlu özgürlüğün peşinde koştu tarih boyunca.
Oysa kendisini
özgürleştireceğini düşündüğü araçları üretirken, farkında olmadan
kendi aklının ve kendi değerlerinin kölesi oldu.
Önce özel mülkiyeti
yarattı, toplumsal eşitsizliğin, haksız işbölümünün zeminini
hazırladı. Sonra savaşmayı öğrendi “adalet mülkün temelidir” diyerek
yargılamayı, köleleştirmeyi ve doğmalara bağlanmayı...
Ve bugün bilimin,
odalarımıza taşıdığı savaşları olağanlaştırmayı, Coca Cola
ile Pepsi arasında karasız kalmayı, popüler kültür ile
düşünüp, dünyayı kendisine dayatılan kitle kültürü üzerinden
kavramayı başarıyor insanoğlu.
Özgürlüğü ararken,
kendisini tutsak etmenin yollarını keşfetti. Peki nasıl?
Tarihsel Bir Yolculuk
Tarih, sınıflar arasındaki mücadele üzerinden
şekilleniyor. Üretim ilişkilerinin dayattığı eşitsizliğin var ettiği
bu mücadele egemen sınıfların toplum üzerindeki her türlü baskı ve
müdahalesini içeriyor. Ve egemen sınıflar, toplumu arkalarına alarak
iktidarlarını süreklileştirmenin farklı yollarını arıyorlar.
Tarih içersinde çok farklı söylemler ve araçlar
geliştiren egemen sınıflar, fiziki baskının yetersiz olduğunu
keşfederek ideolojik söylemler üzerinden toplumu manipüle etmeye
çalışıyorlar. Eğitim, kültür, din gibi üstyapısal kurumlar egemen
sınıfların kendi düşüncelerini ve eğilimlerini topluma
dayatmalarının birer aracı oluyorlar ve değişen bu araçların işlevi
değil, içeriği oluyor.
Yeniden doğuş ile başlayan tepkiselliğin, Aydınlanma
süreci ile siyasallaşması ve düşünsel altyapısını kurması, insanın
dünyanın merkezine yerleştirildiği “Her şey insan için” anlayışına
eşlik ediyor. Oysa insan hakları bildirisinde yer alan tüm talepler,
toplumsal sorunların, bireyin toplum ile ilişkisindeki yapısal
sorunlardan kaynaklandığını çoğu zaman unutarak bireyi merkeze
koyuyor ve insan haklarını, yabancılaşan insanın hakları
olarak ele alıyor. Tarihsel zorunluluğun ve nesnelliğin işaret
ettiği yeni bir toplumsal işbölümünün düşünsel zeminini kurmak
zorunda olan Aydınlanmacılar, bireyi özgür kılma taleplerini yaşama
geçirmede, burjuvaziye güvenerek tarihsel bir hata yapıyorlar.
Aklın merkeze konduğu modernizm, insanın aklı
yönlendirdiği Ortaçağ karanlığının aksine, insanoğluna özgürlüğün
kapısını aralayacak özgücü, özne olma bilincini sunuyor,
ancak toplumsal ilişkilerin insan yararına örgütlenmediği ve çıkar
ilişkilerinin egemenliğini sürdürdüğü bir nesnellikte, akıl insana
yabancılaşarak onu denetleyen ve yönlendiren, yabancılaşmanın asıl
nedeni olan bir güç haline geliyor.
Bu gerçeklik, modernizmin ve aydınlanmanın samimiyetiyle
çelişiyor.
Günümüzde Kitle Kültürü
Gerçekten de modern toplum, kendisini önceleyen üretim
ilişkilerinin aksine, ideolojik manipülasyonu öne çıkarıyor.
Topluma dayattıklarını “özgürlük” paketiyle sunan tüketim
ideolojisi, bu çelişkiyi kendi çıkarına işletmeyi başarıyor.
Teknolojinin insanı özgürleştirdiği iddiası, tüketmenin,
özgürleşmenin tek yolu olduğu düşüncesi, her şeyin metalaştırıldığı
bir ortamda, yabancılaşmanın adı oluyor.
İnsanın kendisini özgür kılmak adına geliştirdiği
teknoloji, medya ve tüm modern kültür araçları namlusunu insana
çevirmiş güçlü silahlar olarak, tüm toplumu tehdit ediyor.
İlk olarak Rousseau’nun işaret ettiği bu yabancılaşma
sürecinin XX. yüzyılda aldığı yolu irdelemek ve bu süreçte taraf
olmak, özgürlüğe giden yolculuğun bir parçası olmalı.
İdeolojik hegemonyanın aracı olarak tarif edilen kitle
kültürü, medyanın olanaklarını kullanarak merkezine koyduğu tüketim
ideolojisini topluma dayatmada çok başarılı bir örnek sunuyor.
Gündelik yaşamlarımıza nüfuz etmeyi başaran popüler kültür,
toplumsal süreçlere yabancı, kendi içine dönük, yaşamı bireyin
kişisel dünyası ile sınırlayan bir kitle yaratıyor ve bu kitleye
yaslanıyor.
Kâr etme hevesine eşlik eden, duyarsız bir toplum
yaratma düşüncesi, pragmatizmi ve insan yaşamını
kolaylaştırma iddiasını (Mc.Donalds ve fast food kültüründe
gözlemlenebileceği gibi) merkeze koyarak, kendisini çekici kılıyor.
Kolay tüketilen ve bireyi toplumsal yük ve sorumluluklardan
uzaklaştırarak, kaçışçı bir ahlakı besleyen kitle kültürü,
bilimi, sanatı ve tüm insani değerleri, pazarada alıcı bekleyen ve
kâr getiren metalara dönüştürüyor.
Küreselleşme de işte bu yabancılaşmanın, topluma
dayatılan duyarsızlaşmanın ve bireyin toplumsal süreçlerden
soyutlanmasının, evrenselleşmesinin, dünyanın topyekün çürümesinin
adı oluyor.
Kör,
Sağır, Dilsiz...
Uçakla yarım saatlik mesafedeki komşu topraklarda
yaşanan savaşı bilgisayar oyunu izler gibi takip eden, tepki
vermekten aciz, sokaktaki “öteki dünya”ya gözlerini kapayan birey,
küreselleşme adı verilen kültürel yayılmacılığın ürünü olarak
algılanmalı.
“Özgür” bireyin savaş tehdidi altında ya da açlık
sorunuyla yaşayan hemcinsleriyle teması, duyarsızlık ve bu
duyarsızlığa eşlik eden çaresizlik düşüncesi ile var oluyor.
Medyanın gücü, yaşanan süreçlerde “bireyin
hiçbir belirleyiciliğinin kalmadığı yanılsamasını
yaratıyor. Bireyin kendisini, toplumsal bir varlık olarak değil,
sadece “birey” olarak önemsemesi gerektiği, toplumsal olana
müdahale etmenin imkansızlaştığı söylemleri, küreselleşmenin
merkezinde yer alıyor. Bu söylem ütopyalarımızı çalıyor.
Toplumu insan yararına örgütlemek, herkesin eşit, özgür
ve mutlu olduğu bir toplum yaratma kaygısının yerini, kariyer hırsı,
rekabet, sınıf atlama hevesi ve popüler kültürün tarif ettiği “özgür
ve bireysel yaşam” modeline uyum çabası oluyor.
Küreselleşme, kitle kültürü üzerinden topluma yukarıda
tarif edilen edilgenliği, çaresizliği dayatarak, geçmişte dinin
üstlendiği görevi yeniden üretiyor.
Küreselleşme modern çağın dini olarak algılanmalı,
tanrısı “tüketim” olan bir modern afyon! Bu din, topluma
müdahale ederek, kendisini özgür kılacak tüm araçları insanın
elinden alıyor. Küreselleşen tüketim ideolojisi ve duyarsızlaşma,
kayıtsızlık ise insanın özgürleşme çabası oluyor.
Küreselleşme ideologları, “Tarihin sonu geldi! Ve
“Her şey değişiyor” söylemleri ile, yüzsüzce insanoğlunun
özgürlüğe bakan yolculuğuna son noktayı koymaya çalışıyorlar.
Fazlasıyla karamsar bir çerçeveden bakarak her şeyin
değiştiğine inana çevreler ise, küreselleşmenin tüm olumsuzluklara
rağmen, evrensel bir kültür yaratmak başlığında olumlanabileceğini
söylüyorlar. Değişen tek şeyin topluma dayatılan yabancılaşmanın,
yoksulluğun ve tüketimin yoğunlaşması olduğu görmezden gelinemez.
Evrenselleşen, tüm acımasızlığı ile tüketim kültürüdür ve bu kültür
insanoğlunun tarih boyunca yarattığı tüm kültürel, insani değerleri
tüketerek, mutlak egemenliğini dayatmak istemektedir. Bu haksız
rekabette halklara kendi kültürlerini yaşatma şansı dahi
tanınmamaktadır.
Küreselleşmenin özgürlük söylemi eşitsizliği, insan
hakları talebi ise haksızlığı ve yabancılaşmayı veri
almaktadır. Bu çerçevede samimiyet aramak lüks olsa gerek.
Yeni
Bir Alternatif
Küreselleşmenin karşısına
“insanın doğasına dönmesi” talebi, ya da bilim ve
ilerleme karşıtlığı üreterek çıkmak düpedüz gericilik. Rousseau’nun
eleştiri ve tespitlerinin doğruluğu bir tarafa, çıkışsızlığı bu
talepte aranmalı. Sabit ve sürekli bir insan doğası tanımlamak
mümkün mü? İnsan doğası üretimle birlikte sürekli yeniden
şekilleniyor. Sorun, insanın özgürleşme talebiyle ürettiği araçların
kendi denetiminden çıkarak onun karşıtı bir güç haline gelmesi
olarak tarif edebileceğimiz yabancılaşmadır ve sorunun çözümü
sabit bir doğal hukuk tarif etmek değil, insanın kendi yaşamı ve
tarihin iplerini kendi ellerine alarak, uygarlığın ürünlerini
özgürlüğün güvencesi olarak kutsamaktır.
Thomas Moore’un “Ütopya”sında tarif ettiği
toplum, insanın özne olmaktan çıktığı bir doğal hukuka değil,
insanların uzlaşarak ve bilinçli olarak tercih ettikleri “ahlaki
hoşgörüye” dayanmaktadır. Hoşgörü kavramını ünlendiren Moore,
ütopyasını hoşgörü ve özgürlüğü merkeze koyarak kurgularken,
uygarlığın olanaklarını toplum yararına kullanan ve
toplumsal işbölümünü yabancılaşmaya yer vermeyerek eşit ve
adaletli bir zeminde var eden bir toplum hayal etmiştir.
Diğer taraftan, kitle kültürünü karşısına alarak yola
koyulan Frankfurt Okulu, kültürü ve ideolojiyi
toplumsal düzenin kendisini yeniden ürettiği yegane alan olarak
tarif ettiği halde, siyaseti dışlamış; kitle
kültürünün egemenliğini kabul edecek bir karamsarlıkla, insanın
tarihteki öznel rolünü küçümsemiştir. İnsana güvenmeyen
Frankfurt Okulu alternatif olamamıştır.
Yine
anti-ütopyacılık, kitle kültürünü ve adını yeni koyduğumuz
küreselleşmenin sonuçlarını, yıllar önce dillendirmiş ancak insanın
çaresizliğini veri alarak, insanı özne olmaktan çıkarmıştır.
Post-modern düşüncenin dillendirdiği, küreselleşmeyi ve
kitle kültürünü estetize ederek, özgürlüğü arayan insanoğlunun uzun
yolculuğuna son verme düşüncesi ise asla kabul edilemez.
Yine de Frankfurt okulunun, anti-ütopyaları ve
post-modern düşüncenin katkıları ve tespitleri, küreselleşmenin ve
kitle kültürünün kutsandığı günümüzde, ele alınması gereken
kaynaklar.
Ancak insanın, özgürlüğü arayan yolculuğuna katkıda
bulunmak için, ütopyalarımıza sıkı sıkı sarılmak ve “insana”
güvenmekten başka çaremiz yoktur.
Sonuç
Yerine
Felsefenin bu yolculuğa katkısı, insanlık tarihi ile
aynı yaşta, köle ile efendi arasındaki eşitsizliğe işaret eden
Sokrates, İdealar dünyası üzerinden yabancılaşmayı tarif eden
Eflatun, Ütopyası ile Moore, özgürlüğü zorunluluğun
bilincine varmak olarak tarif eden Spinoza, Hegel
ve insanı özgür kılma talebi ile felsefe üretmiş tüm okullar
yolumuzu aydınlatıyor.
Küreselleşme, toplumun hayal gücünü ve düşünce üretimini
çalarken, felsefeyi de tehdit ediyor. Bu saldırıyı karşılamak için
felsefe yüzünü topluma dönmeli, toplumdan aldığı dinamizmi,
düşünce ile yoğurarak, topluma bir silah olarak sunmalı.
İnsanın yalnızlaşmasının, duyarsızlaşmasının,
ayrımcılığın eşitsizliğin ve adaletsizliğin karşısında hoşgörünün,
özgürlüğe olan inancın ve insana duyulan umudun gücü ile direnmeli
ve daha gür haykırmalı: “Umut İnsanda!”
Kutay
Bezgi Antalya Akdeniz Koleji Derecesi:7
Felsefe, herhangi bir konunun “istenildiği gibi” açıklaması değil,
belirli sorunların, belirli konuların “temellendirilmiş” çözüm ve
açıklamasıdır.”
Arda
Denkel. Bilginin Temelleri. Metis
Yayınları,İstanbul 1984, s.124
Felsefe Nedir?
Bana verilmiş olan tanımda felsefeye ait belli
özellikler var. Yazımda bunları inceleyip eleştireceğim ve bu
özelliklere yenilerini katmaya çalışacağım.
“Herhangi bir konunun istenildiği gibi açıklaması değil...
“Öncelikle her konu, felsefe konusu olabilir mi?” sorusunu ele
alalım. Evet, felsefe insana aittir, insan içindir. İnsan, Marx’a
göre bir sıçrama gerçekleştirmiş, yaratarak, üreterek, iletişim
kurarak bilince ulaşmış, düşünme yeteneğine kavuşmuştur. (yaratmak,
üretmek, iletişim kurmak ve bilince ulaşmak arasında diyalektik bir
etkileşim vardır. AÛB)
. Böylece insan biyolojik varlığına bilinci katmıştır. Prof.Dr. Ali
Demirsoy verdiği bir örnekte şöyle der: “Primatlar içinde yalnız,
insan, konulduğu, besin bulduğu ve sınırlandığı geniş odayı , bunun
ötesinde ne olduğunu merak ederek araştırmaya çıkar. Bu uğurda büyük
çaba gösterir. “ Bilinci olan, merak eden bir yaratık var olmuştur
uzun süren evrim sonucunda. Bunları kullanarak düşünme eylemine
girişir. “Felsefe hayat üzerine düşünmektir” denir. İnsanın aklına
gelen her soruya felsefe ile bir yanıt aranabilir; ancak her yanıt
felsefi bir yanıt değildir. Doğa bilimleri sorulara bilimsel yöntemi
kullanarak, gözlem ve deney yaparak yanıt verir; dinler insanlara
kolayca inanacakları, doyurucu güzel masallar anlatırlar; Kimileri
şeyhim en doğrusunu bilir der, kimileri Führer sizin için düşünür
der. Bu yanıtların dayandığı felsefeler olabilir ama yanıtların
kendileri felsefe değildir.
“Belirli Soruları,
Belirli Konuların”
“Felsefe ne değildir” sorusundan, “felsefe ne olabilir”
sorusuna geçelim. İnsan zorunlu olarak merak eder. Merak, kafamızda
yığınla soru doğmasına yol açar: “Varlık nedir? Doğru bilgiye
ulaşılabilir mi? Güzellik nesnel midir?” gibi pek çok soru doğar.
Ama burada bir aksama yok mu? Örneğin Sofistlerin, ahlaka , topluma
bakışlarını, varlık anlayışlarını birbirinden ayırabilir miyiz?
Sokrates’in bilgi anlayışını, ahlak anlayışından; Marx’ın tarihsel
materyalizmini, diyalektiğinden; Sartre’ın varlık anlayışını,
ahlakından ayırabilir miyiz? Bence bu yüzden felsefeyi sorulara ya
da konu başlıklarına göre değil, tarihsel olarak ve filozofa göre
incelememiz gerekiyor. Tarihsel koşulların ortaya çıkardığı insanı,
dolayısıyla onun felsefeyi biçimlendirmesini bir tarafa bırakamayız,
çünkü onu yaratan insandır. Bütün felsefeler kendi içinde tutarlıdır
ve onları yaratan insan ( birey olarak filozof) pek çok konuda görüş
bildirir. Bir “soru” ya verdiği yanıtın dayandığı görüş ,diğer
konulardaki görüşleri ile çelişmez. Örneğin: Platon’un idealar
Kuramı onun güzellik anlayışının da, adalet anlayışının da temelini
oluşturur. Sofistler’in yalnızca “insan her şeyin ölçüsüdür”
ilkesini bildiğimizi düşünelim. Bu temelden hareketle onların ideal
bir devlet, herkes için geçerli bir ahlak olamayacağı görüşünü
çıkarmanın mümkün olduğunu söyleyebileceğimizi ileri sürmek pek
yanıltıcı olmaz.
Yine de felsefe ve soru ilişkisini yadsıyamayız. Elbette
felsefeyi doğuran sorulardır. Soru sormadan, kuşku duymadan, var
olan her şeyin gerçek, bize verilmiş bütün yanıtların doğru olduğunu
kabul edersek, felsefe yapamayız. W.James “Felsefe karın doyurmaz
ama ruhu doyurur” demişti. Bu ruhumuzdaki açlık, devamlı sorular
soran o küçük çocuk, o önüne konan her şeyi sorgulayan, hoşuna
gitmeyen bir şey olduğunda huysuzlanan yaramaz, içimizde yaşamıyorsa
felsefeden haz, doyum, kazanım beklemek yararsızdır. Sorulan
sorular tarihsel süreç içinde ilerledikçe artar. Oysa verilen
yanıtlardan tatmin olmak hiçbir zaman gerçekleşmez. Eski sorulara
yeni yanıtlar ve devamlı üretilen yeni sorular... Felsefe devamlı
soru üreten bir makine gibidir. Maddesel neden, beynin yarattığı
merak; ereksel neden, yanıt bulma ihtiyacı; hareket ettirici neden,
filozof (yani insan); formel neden, felsefenin niteliğidir.
“Temellendirilmiş” Çözüm ve Açıklama”
“Hayat akan bir sudur /Alem umman kızım/Hayatın aslı
budur/Gayrısı yalan Kızım” diyen bir şair ya da “Ölümdür tek başına
yaşanan, aşk iki kişiliktir” diyen başka bir şair hayat üzerinde
düşünmekte, bir üretim yapmaktadır. Nazım Hikmet’in “Behey Berkeley”
adlı şiirini ele alalım. Burada Berkeley’in kişiliği ve felsefesi
eleştirilmektedir. Ancak eleştiri “fikri, maddeden üstün tutan bütün
felsefelerin kaderidir bu” gibi bir zemine oturtulmaktadır.
Bu üç örnekte de düşünceler kanıtlanmaya
çalışılmamıştır. Eleştiriler rasyonel bir temelden çıkartılmamıştır.
Bir çıkarım yapılmış olsa bile bu eserde yansımamaktadır. Böyle
olması doğaldır. Sanatçının görevi güzellikler yaratmaktır kanıtlar
değil. Bu yüzden Ataol Behramoğlu için, Nazım Hikmet için iyi
şairler demek doğrudur. Oysa bu kişilere filozof demek yanlış olur.
Temellendirme felsefede tartışılır bir kavramdır. “Bilgi
temellendirilebilir mi” sorusu bilgi felsefesinin sorularından
biridir. Daha doğrusu “Bilgi temellendirilebilir mi” sorusundan çok
“Temel ne kadar sağlam olacaktır” dır önemli soru. Bilinemezcilere
göre yanıt “hiç”tir. Sofist Gorgias, ”Bir şey bilinemez, bilinse
bile başkalarına aktarılamaz” der. Solipsizmin yani evrendeki tek
varlığın biz olduğu ve geri kalan her şeyin bizdeki yanılsamalar
olduğu iddiasını çürütmek kolay mıdır? Örneğin Descartes, “Şüphe
duyduğumdan şüphe edemem” diyor. Bu önermeyi doğrulamak mümkün mü?
Mutlak bir şüpheciliğe düşmemizi ne engelleyebilir? Rasyonalistler,
bilgiye ulaşırken mantıksal çıkarımları kullanırlar. Ve belitlerin
doğuştan var olduğuna inanırlar. Mantık yasalarından nasıl emin
oluruz? Ya öncüllerimiz yanlışsa? Empiristler deneyimi koyuyorlar
bilginin temeline, duyularımıza güvenebilir miyiz? Ya Berkeley
haklıysa, yani yalnızca algılarımız varsa? David Hume’un
eleştirilerine karşı Kant’ın insan zihninde var olduğunu söylediği
apriori kategoriler bize deva olabilir mi? Her şeyin ölçüsü insan
ise, elimi kolumu bağlayan şüphecilikten, filozofların çelişkili
rehberliğinden kim kurtaracak beni?
Sorduğum pek çok soruyu pragmatistler de sormuştu.
W.James’in verdiği anıt şuydu. “Evrende hiçbir genel geçer doğru,
zamandan öte bir gerçek yoktur. Bir kuramın doğruluğu problem çözme
yeteneği ile sınanır.”
Yani temellendirmelerimizin sağlam bir temele
oturtulamayacağını (Platon nesneler hakkında bilgi edinemeyeceğimizi
onların özleri olan değişmez idealar hakkında bilgi
edinebileceğimizi söylemişti) şüpheciliğin hep var olacağını
bilmeliyiz. Bu yüzden felsefe de sorunlara geçici çözümler
sunmaktadır. Felsefenin açıklamaları vardır ancak mutlak doğruları
yoktur.
Bilim tüm bu soruları sormadan başlar işe, ona göre
görünen gerçek doğrudur. Bilimsel maddeciliğin de çıkışında bu ilke
vardır. İsterseniz her şeyden şüphelenin, bu sizi bir yere
ulaştırmaz. Marksist pratik ilkesini Engels şöyle açıklıyor:
Gözlemlenen olay insan tarafından yinelenebiliyorsa (deney)
çıkardığımız sonuçlar insanın doğayı egemenliği altına almasına
yardım ediyorsa, insanın yararına sonuçlar veriyorsa doğrudur.
Bütün bunları sıralamaktaki amacım “temellendirilmiş
çözüm” ifadesini eleştirilebileceğini göstermek içindir. Çünkü
“temellendirilmiş çözüm” ifadesini mutlak doğruların dayanağı gibi
algılanırsa farklı filozofların farklı temelendirmeleri karşısında
birinin (ya da hiçbirinin) doğru, diğerlerinin yanlış olduğunu
söylemek gibi bir yanılsamaya düşebiliriz. Bu da felsefenin tanımı
ile çelişir.
Son Söz
Felsefe de ne kadar uğraşırsak uğraşalım, her şeyi kesin
çizgilerle tanımlayamayız. Herhangi bir soruya felsefi bir yanıt
ararken de “felsefe nedir” sorusuna yanıt ararken de böyledir bu. “
Felsefenin özü nedir” sorusuna pek çok yanıt verebiliriz. Ama
özlerin bizim düşüncemizin dışında bir varlıkları yoktur. Felsefenin
kendisini tanımlamak da yolda olmayı gerektirir (Jaspers). Bu,
Felsefenin özü hakkında da sürekli değişmeyi, yeni soruları gündeme
getirmeyi gündemde tutar.
Ben kendi hesabıma buna “ yoldan çıkmaktır” derim.
Bununla felsefenin sorgulayıcılığını, her şeyi olduğu gibi kabul
etmeyişini vurgulamak isterim. Sartre’dan yararlanıp felsefe insanın
kendi değerlerini (yolunu) yaratma çabasıdır da diyebilirim. Çünkü
o, yalnız ve tek başınadır. Tanrısı olmadığı için onun özünü
tasarlayan da olmamıştır. O, felsefeyle kendi özünü yaratır. Felsefe
bizim güdenin arkasından gitmek değildir. Bu yüzden felsefeyi
koyunlar değil “insanlar” yapar. Filozof yolda olduğunu bilir, ama
yolu üzerinde düşünür, neden bu yolu izlediğini düşünür ya da bu
yolda ilerleyişinin neden bir zorunluluk olduğunu düşünür. Belki de
o yolda yürümek istemez, yolun ilerisini gören bir tepenin üstüne
çıkar ve yoldaki insanlara yolun ilerisini anlatmaya çalışır.
Ferhat Taylan Özel Saint Benoît Fransız Lisesi
Derecesi: 8
MERKEZ, BİZ, DİĞER NOKTALAR
Küre, merkeze eşit
uzaklıktaki noktalardan oluşur. Bizim küremizin ise, bildiğimiz
gibi, iki yanı hafifçe basık. Bütün noktalar “Merkez”e eşit
uzaklıkta değiller.
Şimdi ilginç bir biçimde, bütün noktalar “Merkez”
tarafından sürekli daha güçlü bir biçimde çekildiklerinden,
küremizin hacmi küçülüyor. Küre küçüldükçe bazı noktalar yok oluyor.
Kalan noktalar ise, merkeze yaklaştıkça ona daha çok benziyorlar.
Merkez nokta, mesela kırmızı ise, eskiden mavi olan noktalar ona
yaklaştıkça mora çalıyorlar. Bir küre için, yine alışılmadık bir
durum. Şimdi soru şu: bu küçülmenin sonunda yalnız “Merkez” mi
kalacak? Kimileri, kürenin küçülmesinin daha doğru olduğunu
düşünüyor: noktaların sayısı fazla olunca israf oluyormuş. Biz,
merkeze sürekli yaklaşan noktalar olarak, aslında karar veremiyoruz.
“Merkez”e yaklaşmalı mı, yoksa ondan uzaklaşıp bağımsız ve küçük
noktalar olarak uzayda var olmaya mı çalışmalı? “Merkez”i, küreyi,
kendimizi tanımlamaya ve konumlamaya çalışıyoruz.
I.
Merkez: Yaratan, Bilen, Bağışlayan
“Merkez”in bir tarihini
çıkarmak, dilini anlamak, kültürel kodlarını çözmek gerekirdi. Oysa
bu çabamızda bile “Merkez” tarafından belirlenmiş durumdayız.
Geçerli Bilgi, Doğru, Hakikat “Merkez”de oluşageldiler, hala orada
oluşuyorlar. “Merkez”in elbette parmakla gösterilebilecek kadar
birleşik bir yapısı yok. Soruları yaratan, cevapları veren ve bu
süreç üzerine (kendisi üzerine) düşünen yine o oldu. Güven ve güç
asına önemli soruları bastırdı ise, yüzlerce yıl bekleyip, sarsılmak
pahasına yine benzer soruları sordu. “Bir”, “idea” olarak, “Tanrı”
olarak onun, bağrında tasarlandı ise, hakikat tasarımlarına
perspektivist eleştiriyi getiren de onun geçmişinden doğdu. Platon,
Descartes ve Zola “hakikat üreticileri” olarak Merkez’in kendinden
emin bilgeliğini, kaşifliğini , yol göstericiliğini kurdularsa,
Herakleitos, Baudelaire ve Nietzsche de, örneğin hakikat yollarının
çokluğunu göstererek “Merkez”e şüphe ve eleştiri geleneğini
kazandırdılar. Hepsi de tam merkezdeydi. Kürenin gözü, kürenin
beyni, kürenin kalbi...
Hakikat’in, Güçlü
Olan’ın Akıl’ın İyi’nin bu çok uzun ve kendi üretim süreci üzerine
düşünebilen yaratım süreci merkez’i oluştururken, o aynı zamanda,
ötekini de içine alan, onu “anlayan” , “adlandıran”, “keşfeden” ve
“bağışlayan” söylemler kurdu. Merkez, zamanında, “vahşi” olan”ın
“vahşi olduğunu” anladı. Sonra onu “tolere etti”
Burada uzun bir parantez
açarak, yine oldukça merkezde, Collége de France’ta öğretim üyeliği
görevinde bulunan dilbilimci Claude Hagége’in “tolerans “ kavramının
etimolojisine ve kavramının etimolojisine ve kültürel tarihine
ilişkin yaptığı çalışmayı anımsarsak
bugün “küresel anlamda” çok önem kazanmış bu kavramın “Merkez”de
üretilmiş olmasının bizi ilgilendiren kısımlarını da görebiliriz.
Hagége, “tolérance”ın “bir ağırlığı kaldırmak” anlamına gelen
latince “tollar” kökünden geldiğini ve XIV. Yüzyıldaki Din Savaşları
sırasında, “bir dini özgürlüğü tanımak” anlamı ile Fransızca ve
İngilizce’ye geçtiğini belirtir. “Tolérance”, daha sonra dünya
dillerine 4 temel anlam ile kuşatılmıştır.: kendini geri çekmek,
bağışlamak ve katlanmak. Tolerans, Arapça’da “tasamuh” yani
“ötekinin günahını onun yüzüne vurmayı bırakarak kendinde taşımak”
anlamında kullanılmıştır ve dilimizdeki “tahammül” kavramı da
buradan türemiştir. (Hagége)
O halde, Türkçe’de
“hoşgörü” kelimesiyle karşılamaya alıştığımız tolerans; 1) tolere
edilemeyecek olanın (intolérable) belirlenmesini, 2) onun karşısında
kendini geri çekmeyi, 3) tanımı gereği katlanılamayacak olana
katlanılmasını, ve 4) yine tanımı gereği izin verilemeyecek olana
izin verilmesini içerir.
İşte, “Merkez”in nasıl
Merkez olduğunun bu çok iyi örneğinde görüyoruz ki, XIV. Yüzyılda
Avrupa’nın dinsel çatışmalarında ortaya çıkan ve kendini kurban
etme, -acı çekme-, öteki yanağını çevirme bağlamlarında
Hıristiyanlık etkilerini çok yoğun olarak taşıyan “tolerans”
kavramı, Çince’den Arapça’ya, Macarca’dan Hintçe’ye kadar hemen
bütün dünya dillerine “Merkez”in bu örtük anlamlandırmasıyla
taşınmıştır. Bugün Çin’de de Türkiye’de de “farklılığa tolerans
göstermelidir” derken, “Merkez”de oluşturulmuş bir düşünme şemasının
içinde hareket etmekteyiz.
II.Küre:
Merkezin aynası, aynaları
Dilbilim çerçevesinde
verdiğimiz bu örneğin ortaya koyduğu gibi, Merkez, onun dışında
kalanların düşünme biçimlerini de kimi zaman şaşırtıcı biçimlerde
belirlemiştir. Küreselleşme ya da merkezleşme tartışmasının temel
düşünme aksları olan yerel/evrensel; ben/öteki; aynı/farklı
dikotomilerinin de bu belirlenim içinde kaldığını düşünebiliriz.
Kürenin, merkezin kendine bakacağı sonsuz sayıda aynadan oluşan bir
yapı olarak düşünülmesi, kendine bakmayı çok seven modern tutumun
hem teorik hem de pratik bir sonucu olarak düşünülebilir.
O halde, merkezin giderek ağırlık kazanmasının, onun
küre üzerinde uzun zamandır var olan hakimiyetinin artmasına
bağlamak da mümkündür. “Merkeze yaklaşmalı mı, ondan uzaklaşmalı
mı?” sorusunu sorarken de Merkez’den çok uzakata bulunmadığımızı,
Merkez’in biraz da bizim “ruhumuza” işlemiş olduğunu hatırlamakta
yarar olabilir. Tam da bu yüzden “Merkez’den yana “ ya da “Merkez’e
karşı” değil, onun içinde, onun içindekilerle birlikte, onlarla ne
yapacağımızı düşünmek zorundayız.
III.
Merkezdeki felsefe
Merkeze yaklaştıkça, zaten
içimizde olan, uzun zamandır içimizde olagelenin, hızla görüntülere
de hakim olduğu, kelimeleri azalttığı, bizi her düzlemde
hesaplanabilir, toplanabilir, üretilebilir sözde-özneler haline
getirdiği bir kürede yaşama riskimiz de artıyor. Merkezin, kendine
dönen ve kendini eleştiren düşünsel arayışlar dışında, geniş bir
yeniden üretim ağı içinde değerlerini koruduğunu, ürettiğini ve
yaydığını biliyoruz. Medyada, siyasette, kültür endüstrisinde trajik
olanı yok ettiğini, ötekini içine alarak, onu bağışlayarak ortadan
kaldırdığını biliyoruz.
“Karmaşık”, “teorik” ve umutsuz bulunarak politik
olanın, kamusal olanın dışına atılmış düşünsel ve eleştirel
mekanizmaların politikleşme denemeleri başlayalı çok uzun zaman
olmadı. Ortak politik eylemin ön koşulu olarak evrensel aklın ya da
vicdanın teorik affirmasyonlarını (olumlamalarını) elde etmeye
uğraşmanın, bizi bu ayrıştırma mekanizmalarından ne ölçüde
uzaklaştıracağını bilmiyoruz. Ama kültürel olarak tamamen aynı
perspektivlerle üretilmeye başlamadan önce, politik bir mücadele
alanı olarak hakikat ve bilme biçimlerinin yaratıldıkları alanlarda
çoğulculuk lehine mücadele etmek, hakikatın, iktidarın ve kürenin
tekelleşmesinin önünde tercih edilebilir bir pozisyon olarak
görülebilir.
Merkezin olduğu gibi, bizim de kendi yansımamızı
görebilmemiz için “ötekilere” ihtiyacımız var. Kendimizi ötekine
bırakmadan, ötekini anlamaya ve kendimizi dönüştürmeye de
ihtiyacımız var.
Merkezsiz bir küre, aslında modern bir proje.
Ferhat Taylan Özel Saint Benoît Fransız Lisesi
Derecesi: 8
MERKEZ, BİZ, DİĞER NOKTALAR
Küre, merkeze eşit
uzaklıktaki noktalardan oluşur. Bizim küremizin ise, bildiğimiz
gibi, iki yanı hafifçe basık. Bütün noktalar “Merkez”e eşit
uzaklıkta değiller.
Şimdi ilginç bir biçimde, bütün noktalar “Merkez”
tarafından sürekli daha güçlü bir biçimde çekildiklerinden,
küremizin hacmi küçülüyor. Küre küçüldükçe bazı noktalar yok oluyor.
Kalan noktalar ise, merkeze yaklaştıkça ona daha çok benziyorlar.
Merkez nokta, mesela kırmızı ise, eskiden mavi olan noktalar ona
yaklaştıkça mora çalıyorlar. Bir küre için, yine alışılmadık bir
durum. Şimdi soru şu: bu küçülmenin sonunda yalnız “Merkez” mi
kalacak? Kimileri, kürenin küçülmesinin daha doğru olduğunu
düşünüyor: noktaların sayısı fazla olunca israf oluyormuş. Biz,
merkeze sürekli yaklaşan noktalar olarak, aslında karar veremiyoruz.
“Merkez”e yaklaşmalı mı, yoksa ondan uzaklaşıp bağımsız ve küçük
noktalar olarak uzayda var olmaya mı çalışmalı? “Merkez”i, küreyi,
kendimizi tanımlamaya ve konumlamaya çalışıyoruz.
I.
Merkez: Yaratan, Bilen, Bağışlayan
“Merkez”in bir tarihini
çıkarmak, dilini anlamak, kültürel kodlarını çözmek gerekirdi. Oysa
bu çabamızda bile “Merkez” tarafından belirlenmiş durumdayız.
Geçerli Bilgi, Doğru, Hakikat “Merkez”de oluşageldiler, hala orada
oluşuyorlar. “Merkez”in elbette parmakla gösterilebilecek kadar
birleşik bir yapısı yok. Soruları yaratan, cevapları veren ve bu
süreç üzerine (kendisi üzerine) düşünen yine o oldu. Güven ve güç
asına önemli soruları bastırdı ise, yüzlerce yıl bekleyip, sarsılmak
pahasına yine benzer soruları sordu. “Bir”, “idea” olarak, “Tanrı”
olarak onun, bağrında tasarlandı ise, hakikat tasarımlarına
perspektivist eleştiriyi getiren de onun geçmişinden doğdu. Platon,
Descartes ve Zola “hakikat üreticileri” olarak Merkez’in kendinden
emin bilgeliğini, kaşifliğini , yol göstericiliğini kurdularsa,
Herakleitos, Baudelaire ve Nietzsche de, örneğin hakikat yollarının
çokluğunu göstererek “Merkez”e şüphe ve eleştiri geleneğini
kazandırdılar. Hepsi de tam merkezdeydi. Kürenin gözü, kürenin
beyni, kürenin kalbi...
Hakikat’in, Güçlü
Olan’ın Akıl’ın İyi’nin bu çok uzun ve kendi üretim süreci üzerine
düşünebilen yaratım süreci merkez’i oluştururken, o aynı zamanda,
ötekini de içine alan, onu “anlayan” , “adlandıran”, “keşfeden” ve
“bağışlayan” söylemler kurdu. Merkez, zamanında, “vahşi” olan”ın
“vahşi olduğunu” anladı. Sonra onu “tolere etti”
Burada uzun bir parantez
açarak, yine oldukça merkezde, Collége de France’ta öğretim üyeliği
görevinde bulunan dilbilimci Claude Hagége’in “tolerans “ kavramının
etimolojisine ve kavramının etimolojisine ve kültürel tarihine
ilişkin yaptığı çalışmayı anımsarsak
bugün “küresel anlamda” çok önem kazanmış bu kavramın “Merkez”de
üretilmiş olmasının bizi ilgilendiren kısımlarını da görebiliriz.
Hagége, “tolérance”ın “bir ağırlığı kaldırmak” anlamına gelen
latince “tollar” kökünden geldiğini ve XIV. Yüzyıldaki Din Savaşları
sırasında, “bir dini özgürlüğü tanımak” anlamı ile Fransızca ve
İngilizce’ye geçtiğini belirtir. “Tolérance”, daha sonra dünya
dillerine 4 temel anlam ile kuşatılmıştır.: kendini geri çekmek,
bağışlamak ve katlanmak. Tolerans, Arapça’da “tasamuh” yani
“ötekinin günahını onun yüzüne vurmayı bırakarak kendinde taşımak”
anlamında kullanılmıştır ve dilimizdeki “tahammül” kavramı da
buradan türemiştir. (Hagége)
O halde, Türkçe’de
“hoşgörü” kelimesiyle karşılamaya alıştığımız tolerans; 1) tolere
edilemeyecek olanın (intolérable) belirlenmesini, 2) onun karşısında
kendini geri çekmeyi, 3) tanımı gereği katlanılamayacak olana
katlanılmasını, ve 4) yine tanımı gereği izin verilemeyecek olana
izin verilmesini içerir.
İşte, “Merkez”in nasıl
Merkez olduğunun bu çok iyi örneğinde görüyoruz ki, XIV. Yüzyılda
Avrupa’nın dinsel çatışmalarında ortaya çıkan ve kendini kurban
etme, -acı çekme-, öteki yanağını çevirme bağlamlarında
Hıristiyanlık etkilerini çok yoğun olarak taşıyan “tolerans”
kavramı, Çince’den Arapça’ya, Macarca’dan Hintçe’ye kadar hemen
bütün dünya dillerine “Merkez”in bu örtük anlamlandırmasıyla
taşınmıştır. Bugün Çin’de de Türkiye’de de “farklılığa tolerans
göstermelidir” derken, “Merkez”de oluşturulmuş bir düşünme şemasının
içinde hareket etmekteyiz.
II.Küre:
Merkezin aynası, aynaları
Dilbilim çerçevesinde
verdiğimiz bu örneğin ortaya koyduğu gibi, Merkez, onun dışında
kalanların düşünme biçimlerini de kimi zaman şaşırtıcı biçimlerde
belirlemiştir. Küreselleşme ya da merkezleşme tartışmasının temel
düşünme aksları olan yerel/evrensel; ben/öteki; aynı/farklı
dikotomilerinin de bu belirlenim içinde kaldığını düşünebiliriz.
Kürenin, merkezin kendine bakacağı sonsuz sayıda aynadan oluşan bir
yapı olarak düşünülmesi, kendine bakmayı çok seven modern tutumun
hem teorik hem de pratik bir sonucu olarak düşünülebilir.
O halde, merkezin giderek ağırlık kazanmasının, onun
küre üzerinde uzun zamandır var olan hakimiyetinin artmasına
bağlamak da mümkündür. “Merkeze yaklaşmalı mı, ondan uzaklaşmalı
mı?” sorusunu sorarken de Merkez’den çok uzakata bulunmadığımızı,
Merkez’in biraz da bizim “ruhumuza” işlemiş olduğunu hatırlamakta
yarar olabilir. Tam da bu yüzden “Merkez’den yana “ ya da “Merkez’e
karşı” değil, onun içinde, onun içindekilerle birlikte, onlarla ne
yapacağımızı düşünmek zorundayız.
III.
Merkezdeki felsefe
Merkeze yaklaştıkça, zaten
içimizde olan, uzun zamandır içimizde olagelenin, hızla görüntülere
de hakim olduğu, kelimeleri azalttığı, bizi her düzlemde
hesaplanabilir, toplanabilir, üretilebilir sözde-özneler haline
getirdiği bir kürede yaşama riskimiz de artıyor. Merkezin, kendine
dönen ve kendini eleştiren düşünsel arayışlar dışında, geniş bir
yeniden üretim ağı içinde değerlerini koruduğunu, ürettiğini ve
yaydığını biliyoruz. Medyada, siyasette, kültür endüstrisinde trajik
olanı yok ettiğini, ötekini içine alarak, onu bağışlayarak ortadan
kaldırdığını biliyoruz.
“Karmaşık”, “teorik” ve umutsuz bulunarak politik
olanın, kamusal olanın dışına atılmış düşünsel ve eleştirel
mekanizmaların politikleşme denemeleri başlayalı çok uzun zaman
olmadı. Ortak politik eylemin ön koşulu olarak evrensel aklın ya da
vicdanın teorik affirmasyonlarını (olumlamalarını) elde etmeye
uğraşmanın, bizi bu ayrıştırma mekanizmalarından ne ölçüde
uzaklaştıracağını bilmiyoruz. Ama kültürel olarak tamamen aynı
perspektivlerle üretilmeye başlamadan önce, politik bir mücadele
alanı olarak hakikat ve bilme biçimlerinin yaratıldıkları alanlarda
çoğulculuk lehine mücadele etmek, hakikatın, iktidarın ve kürenin
tekelleşmesinin önünde tercih edilebilir bir pozisyon olarak
görülebilir.
Merkezin olduğu gibi, bizim de kendi yansımamızı
görebilmemiz için “ötekilere” ihtiyacımız var. Kendimizi ötekine
bırakmadan, ötekini anlamaya ve kendimizi dönüştürmeye de
ihtiyacımız var.
Merkezsiz bir küre, aslında modern bir proje.
Güçsal Pusar
İzmir Bornova
Anadolu Lisesi Derecesi:10
FELSEFEYİ ARAMAK
I
Sonum başlangıcımdır...
Her son bir başlangıçtır benim için. Yanıt ise sondur.
Ama her yeni yanıt, aslında yeni bir son demektir. Gerçeğe
ulaşıncaya kadar bu böyle olacaktır. Sonum başlangıcım olacaktır.
Varoluş soruyla başlar ve varolan soru sorduğu sürece
varolandır. Bilincin olduğu yerde soru vardır; çünkü bilinç bir
“farkındalık”tır ve “farkına varmak soru sormakla mümkündür. Ancak
kendi varlığının farkında olan bir varlık bir varolan olabilir. Bu
açıdan bakıldığında bilinç ve varoluş özünde aynı şeylerdir.
İnsan “varlık” sorusunu sorabildiği için “ekzistans”dır
(Heidegger) . Soru soran bilinçten öte varolan yoktur şu evrende.
Soru sormayan bir bilinç kendi özüne aykırı hareket etmiş olur ve
soru sormadan yeni düşüncelere ulaşmak olanaksızdır. Düşünce
üretiminde cevaplardan çok soruların etkisi olduğu açıktır.
(sorulardan hareket eden bilim ve felsefe ile sorulara kapalı
yanıtlardan oluşan dini kazandırdıkları yeni bilgiler açısından
karşılaştırabiliriz) “Aynı şeydir düşünmekle varolmak “(Parmenides)
ve bu yüzdendir ki düşündükçe varolmaya, varoldukça düşünmeye devam
edeceğiz.
Sonum başlangıcımdır...
Yaşam soru sormaktır, cevap bulmak değil. Sorulan her
soru, bilincin yaşama karşı zaferidir. Çünkü o, sorulardır ki sorana
yaşama ve kendi varoluşuna dair yeni bir bakış açısı ve açılım
kazandırır. Oysa beraberinde yeni bir soru getirmeyen her yanıt,
elde edilen her bilgiye karşın, yaşamın biraz daha durağanlaşması ve
yabancılaşması, varoluşun biraz da özünden sapması demektir Çünkü
yanıt sondur ve son koca bir hiç, tam bir boşluk, bir bilinmez...
Hiçe yürümek cesaret işidir. (cesaret, hiçe dayanma gücüne
sahiptir-Heidegger), ama soru sormak, yani varlığa tutunmak,
cesaretten fazlasını gerektirir. Tarih boyunca soru sorabilmek,
yanıt bulabilmekten hep daha zor olmuştur.
“Gerçeklik bir son mudur, yoksa bir başlangıç mıdır?”
bilinmez ama, gerçeklik sorusuna verilen yanıtın, gerçekliğin sonu
olduğu kesindir ve bu da bilincin ölümüdür. Çünkü gerçekliğin yanıtı
verildiği zaman sorulacak soru da kalmayacaktır. İşte bu yüzden
yanıt sondur. Her yanıt bu mutlak sona atılan bir adımdır.
Tanrı son mudur, yoksa bir başlangıç mı? Eğer Tanrı
varsa ve bir yanıtsa (bir sonsa, gerçekliğe ulaşmışsa veya
gerçekliğin ta kendisi ise) acaba onun varlığının bir anlamı kalır
mıydı, kendi yaratısı olan evrenin pasif bir izleyicisi olmaktan
başka?
Filozof, sonu arayandır, olası cevaplardan ürkmeden ve
yeri geldiğinde Tanrı’ya soru sorandır. Yaşamı (ve kendi varlığını)
anlamlandırmanın yolunun soru sormaktan geçtiğinin farkındadır. O,
sondan korkmaz ve inatla onun üstüne yürür,verili tüm cevaplardan
haberdardır., ama hiçbiri ile yetinmez, yine sorar.
İşte bu yüzdendir ki
felsefenin hareket noktası sorulardır ve sorular her zaman
cevaplardan önemli olmuştur. (Jaspers)
II
Felsefenin sorulara
yaklaşımı kendine özgüdür. Bunu kendine özgülüğü daha iyi anlamak
için sanatlara, bilimin ve dinin de yaklaşımlarına değinmeyi yararlı
buluyorum.
Bilim, varlık alanını
parçalayarak inceler. Öncelikle tekili inceler ve bundan hareketle
incelediği tüm tekilleri kapsayan tümel bir açıklama yapmak ister.
Bir başka deyişle, sürekli değişim içinde olan evren içindeki
olgular arasında değişmeyen yasaları (ilkeleri)ortaya koymaya
çalışır ki bunu da kendini matematiksel olarak (matematiğin formel
bir bilim olması burada önemli bir noktadır) ifade ederek yapar.
Bütünüyle reel varlık dünyasına sıkışmıştır ki (olgusaldır) (formel
bilimleri bir yana bırakıyoruz. Onların yöntemleri ve alanları
farklıdır) bu yüzden sınanabilirliği ve nesnelliği (bugün bilimin
geldiği noktada öznel birtakım paradigmalar içindeki sıkışmışlığına
baktığımızda, bilimin nesnelliğinin tartışılmasının gerektiği açıkça
görülür) şart koşar. Doğaldır ki bilimin dayanağı olgulardır (yoksa
günümüz biliminin özelliği gerçekten “objenin yitirilmesi midir?),
bu yüzden bilimin sorulara verdiği yanıtlar da olgulara dayanır ve
bunlar kanıtlanabilirler. Bilim, sorulara “istenildiği gibi”
(yazının çıkış noktası olan sözdeki iki önemli kavramdan biri budur
ve biraz sonra dine değinirken de sözü geçecektir.) Diğer kavram ise
“temellendirmedir”. Bu ise daha sonra bir örnek ile açıklanmaya
çalışılacaktır) gibi değil, “olduğu gibi ” yanıtlar bulur. Çünkiü
ancak bu yolla kendisini olgusal olarak kanıtlayabilir.
Din ise verili cevaplar
üzerine kurulduğundan sorulara kapalıdır. Dolayısıyla ne bir
kanıtlama ne de bir temellendirme çabası yoktur. Sınanamaz ve
mutlaktır. Onun sorunlara çözümleri ise “istenildiği gibi” ya da bir
başka deyişle “verildiği gibi”dir. Bundan ötesini yadsır,
dolayısıyla durağan ve gelişmeye kapalıdır. Ancak bir yerde bu dinin
kurulu düzenidir , burada esas olan “kalp ile tasdik”tir. Bu
yüzden dinde, (inançta) mantık aramak yanlıştır. (Tıpkı, kendi
inançlarımızdan hareketle kimi inançlarını batıl olarak adlandırmak
gibi)
Felsefe ise öznel bir
etkinliktir. Dolayısıyla felsefi bir açıklamanın öncelikle özneye
uygun düşmesi gerekir. Bu açıdan bakıldığında felsefede sorular
tarafsız bir bakışla değil, ÖZNENİN bakış açısıyla görülür ve buna
göre çözülür. Ancak bu ifadelerden felsefenin “istenildiği” gibi
açıklamalardan oluştuğu sonucu çıkmamalıdır. Çünkü filozof
düşüncesine göre, savına bir dayanak bulamazsa (temellendiremezse),
düşüncesi kolaylıkla çürütülür. (Yalnız bu çürütmenin bilimdeki gibi
olmadığına dikkat ediniz). Bir öğretinin düşünce sisteminin yarına
kalabilmesi için, iyi temellendirilmiş olması şarttır. Temellendirme
kavramını daha iyi açıklamak için David Hume’un Din Felsefesindeki
“kötülük sorunu” kanıtına ilişkin görüşlerine değineceğim:
David Hume bir
ateisttir, dolayısıyla Tanrının varlığına ilişkin probleme, olumsuz
yönde yaklaşmıştır. (öznel yaklaşım) ve bunu bir önerme ile
temellendirmeye çalışmıştır. Dünyada kötülüğün var olduğundan
hareketle Hume, eğer Tanrının bunları önleyecek gücü yoksa güçsüz
olduğunu, yok eğer gücü yetiyor ve önlemiyorsa o zaman kötü olduğu
sonucuna varır. Her iki sonuç da ( güçsüz ya da kötü olması) Tanrı
kavramı ile çelişen sonuçlar doğurduğundan, Hume, Tanrının var
olmadığı sonucuna ulaşır.
Şimdi Hume’a karşı
çıkalım ve “Tanrı yoktur” fikrini “kötülük sorunu” kanıtından
hareketle çürütelim:
Evrende
(ki iradesiz ve bilinçsiz bir oluşumdur) bilincin olmadığı yerde ne
“iyi” vardır ne de “kötü”. Yıldızların oluşması ya da ölmesi,
doğadaki madde döngüsü v.b. “iyi “ ve “kötü” olgular değildir.
Sadece bilincin olduğu yerde “iyi” ve “kötü” vardır. Dolayısıyla
“iyi” ve “kötü”yü yaratan bilinç sahibi varlık da insandır. “Kendi
başına iyi” ve “kendi başına kötü” diye bir şey yoktur. Sadece “iyi”
ve “kötü” diye adlandırılan şeyler vardır (Nietzsche). Ayrıca bilinç
ve iradesinin getirilerinden olan özgürlüğü dolayısıyla “iyi”yi ve
“kötü”yü seçme gücüne sahiptir. Bunlardan hareketle “iyi”nin ve
“kötü”nün yaratıcısı insandır ve dünyadaki iyilik ve kötülüklerden
Tanrı değil, insan sorumludur.
Yukarıdaki örnekte Hume’un karşıtı olan düşüncelerimizi
temellendirdik ve “kötülük sorunu” kanıtının Tanrı’nın var
olmadığını göstermeyeceğini ifade ettik. Dikkat edilirse Hume’un
önermesi ve ona karşı geliştirdiğimiz önerme iyi temellendirilmiş
önermelerdir, ama birinin varlığı ötekini tümüyle çürütmeye yetmez.
Felsefenin öznelliği ve metafizik konuları içermesi de işte tam bu
noktada açıkça görülebilmektedir.
“İnsan Özgür olmaya
mahkumdur.” (Sartre)
Sınırsız bir evrende, sınırsız bir hayal gücü ile
varolan insan, hür iradesi ve en büyük hazinesi olan bilinci ile
gerçekten özgür olmaya mahkumdur. Ancak Sartre’ın ifade ettiğinin
aksine, Tanrının varlığı bir insanın özgürlüğünü kısıtlayamaz. İnsan
ancak kendi kendisinin özgürlüğünü kısıtlayabilir. Varoluşunun
başından beri yaptığı da tam olarak budur.
İnsan önce kendisini dinle sınırladı. Dinin dogmalarına
hapsoldu. Özgür düşünemedi. Yakın zamanda ise kısıtlama bilim ile
oldu. Olgulara hapsolduk; soyut düşünemez olduk.
Bilim soru sorar, akılcıdır, eleştiriye açıktır.
Düşünsel olarak engel tanımaz, ama olgusal olarak bu sınırsız
evrende sınırlıdır. Reel varlık alanının dışına çıkamaz.
Dinde soru yoktur, dogmatiktir. İnançlarımızdır bu defa
pranga olan, ama dinde olgulara saplanmak yoktur. Çünkü din evrenin
dışına çıkar hatta (inanışa göre) evren dışından gelen açıklamalar
içerir.
Felsefe ise, ne düşünsel, ne tinsel ne de olgusal olarak
sınır tanır. Sorulardan hareket eder, tümel açıklamalar getirir.
Düşüncede ve hayal gücünde de sınır tanımaz. Varlığı bütün olarak
ele alır ve açıklamalarında evrenin içinde kalma zorunluluğu duymaz.
Maddi bir sınır yoktur çünkü önünde.
İnsan kendi koyduğu sınırları kaldırarak ve onun gerçek
anlamda özgürleşmesini sağlayacak tek insan etkinliği felsefedir.
Özgürlükten, verilmiş iki şeyden birini seçme gücü anlaşılmamalıdır.
Özgürlük verilmeyeni isteme gücüdür. Felsefe bu özgürlüğe sahiptir.
Olmayanı aramak, cesaretle sona yürümektir. Felsefe Tanrıya soru
sormaktır yeri geldiğinde.
Geçen yüzyılın ilk yarısında pozitivizmin yaptığı gibi,
felsefeyi bilimin hizmetine sokmanın (mantıkça), Ortaçağda felsefeyi
dinin hizmetine sokmaktan farkı yoktur. İnsanın kendi özgürlüğünü,
kendi varoluşunu kısıtlamasından başka bir şey değildir. Çünkü
felsefenin elzem birçok yönü körelmiş (metafizik yadsındığı için) ve
dolayısıyla sorulabilecek sorular azaltılmıştır.
Bu açıdan bakıldığında, felsefe konularının
“temelendirilmesi”nden, felsefenin olgulara dayandırılması değil,
tutarlı bir düşünce, akla ve mantığa dayandırılması anlaşılmalıdır.
Aksi takdirde insanoğlunun kendi yarattığı sınırlar içinde, sanal
bir özgürlüğe mahkum olacağını söylemek falcılı