Claude Levi-Strauss /Hüzünlü Dönenceler/
Çev: Ömer Bozkurt/YKY/s.52-61
NASIL
ETNOGRAF OLUNUR?
Felsefe
agregasyonuna hazırlanıyordum. Gerçek anlamda içimden gelen bir eğilimden
çok, o zamana kadar aklımdan geçen diğer öğrenim alanlarının bende
uyandırdığı tepki nedeniyle bu alana yönelmiştim.
Felsefe öğrenimine başlarken, temellendirmeye
ve güçlendirmeye hazırlandığım bir akılcı bircilik (monisme
rationaliste) akımına belli belirsiz biçimde saplanmıştım. Dolayısıyl,
hocası daha ‘ileride’ tanınan bölüme girebilmek için elimden gelen
herşeyi yaptım. Her ne kadar Gustave Rodrigues S.F.I.O. Partisinin bir
militanı idiyse de, felsefi düzlem
Benim kuşağımdan başkalarıyla birlikte yaşadığım
bu entelektüel evrim, çocukluğumdan beri beni jeolojiye çeken yoğun bir
merak nedeniyle özel bir renge bürünüyordu.Bugün en sevgili anılarım
arasında hala yer alan, Orta Brezilya’nın bilinmeyen bir bölgesinde yaşadığım
serüvenden çok, languedoc’un kireçli platosunun yamacında iki jeolojik
tabakanın birleşme çizgisini izleyişimdir.
Bunda bir gezinti yada çevrenin basit bir keşfinden çok başka şeyler
vardır: durumu bilmeyen bir gözlemci için tutarsız sayılabilecek bu
izleyiş, benim gözümde bilginin, insana yaşattığı zorlukların, umut
ettirdiği sevinçlerin imgesinin ta kendisidir. Her doğa görüntüsü,
ilkin ona vermek istediğiniz anlamı seçmekte sizi özgür bırakan, engin
bir karmaşa gibi gelir. Ama tarımsal oluşumların, coğrafi engebelerin
tarihte ve tarih öncesinde yer alan dönüşümlerin ötesinde; bütün
anlamların en derini, diğerlerini önceleyen, belirleyen ve büyük ölçüde
açıklayan değil midir? Bu soluk ve yer yer belirsiz çizgi, bu kaya kalıntılarının
biçim ve sertlikleri arasında ki çoğu zaman algılanamayan farklılık,
bugün benim kurak bir toprak gibi gördüğüm bu alanda eskiden iki
okyanusun birbiri ardına varolduklarının işaretidir. Onların binlerce yıllık
durağanlıklarının kanıtlarını izleyerek ve bütün engelleri –sarp yüzeyler,
göçüntüler, yol vermeyen makiler, tarım alanları- aşarak, çitlere ve
yollara kayıtsız kalarak ters yöne gittiğimiz sanılabilir. Oysa bu karşı
çıkışın tek amacı, ana-anlamı bulmaktır.Bu anlam şüphesiz karanlıktadır,
ama diğer bütün anlamlar onun sadece kısmi yada şekil değiştirmiş
halleridir.
Kimi zaman olduğu gibi mucize gerçekleşir, gizli çatlağın
iki yakasında, her biri en uygun toprağı seçmiş değişik türden iki yeşil
bitki yan yana bitiverirse; ve aynı anda kayanın içinde, on binlerce
yıllık bir fasılayı kanıtlayan, bir birine benzemez karmaşık kıvrımlar
sunan, iki amonit kendini gösterirse, işte o anda zaman ve mekan birbirine
karışır. Anın yaşayan çeşitliliği çağları birbirine bitiştirir ve
sürdürür. Düşünce ve duyarlılık yeni bir boyut kazanır, o boyuta her
ter damlası, her kas kasılması, her soluk alma bir tarihin simgeleri haline
gelir. Bedenim bu tarihin devinimini tekrarlarken, aklım anlamını kavrar. Yüzyılların
ve uçsuz bucaksız toprakların birbiriyle nihayet barışık bir dille söyleştikleri,
daha yoğun bir anlaşılabilirlikle çevrelendiğimi duyar gibi olurum.
Freud’un teorileriyle karşılaştığımda, bunlar
bana, kurallarını jeolojinin koymuş olduğu bir yöntemin tek başına
insana uygulanması gibi görünmüşlerdi. Her ikisinde de araştırmacı, görünüşte
nüfuz edilmesi mümkün olmayan olaylarla karşı karşıyadır; her ikisinde
de karmaşık bir durumun unsurlarının dökümünü yapmak ve onları
tartmak için, bütün zihni becerilerini ortaya koymalıdır: duyarlılık,
sezgi ve seçme yeteneği. Oysa ilk bakışta tutarsız gibi görünen bütünün
içindeki düzen ne tesadüfi nede keyfidir. Jeolokların ve psikanalistlerin
tarihi, tarihçelerin tarihinden farklı olarak, fiziki yada psişik evrenin
bazı temel özelliklerini, sanki biraz, canlı bir resim gibi zaman içinde yansıtmaya
yönelir. Canlı resimden sözettim, gerçekten ‘atasözlerini canlandırma’
oyunu her jestin zamana bağlı olmayan bazı gerçeklerin süre içinde
meydana gelmesi gibi yorumlandığı bir oluşumun saf görüntüsünü sunar.
Burada atasözleri, ahlaki düzlemde bu zaman dışı gerçeklerin somut görünümünü
gözler önüne sermeyi denemektedir; bu zaman dışı olaylara başka
alanlarda yasa denir. Bunların hepsinde, estetik ilginin çağrısı doğrudan
bilgiye ulaşma imkanını verir.
On yedi yaşıma gelirken, tatilde rastladığım
genç bir Belçikalı sosyalist Marksizimle tanıştırdı. Bu kişi şimdi
bir başka ülkede Belçika elçisidir. Marx’ın yazılarını okuyunca, bu
büyük düşünce adamı vasıtasıyla Kant’tan Hegel’e giden felsefi akımlada
ilk defa karşılaştığım için çok etkilendim: önümde yepyeni bir dünya
açılmıştı. O zamandan beri bu heyecanım hiç kaybolmadı; Lois
Bonaparte’ın 18 Brumaire’i, ya da ekonomi politiğin eleştirisinden
birkaç sayfa okuyarak zihnimi açmadan bir sosyoloji yada bir etnoloji
problemi ile uğraşmaya pek ender girişirim.
Ayrıca önemli
olan, Mark’ın, tarihin şu yada bu gelişimi doğru öngörmüş olup
olmaması değildir.Rousseau’un ardından Marks, nasıl fizik, duyumsal
veriler üzerine kurulamıyorsa toplumsal bilimin de olaylar düzlemin de
kurulamayacağını bence kesin biçimde göstermiştir. Amaç bir model
kurmak, özelliklerini ve laboratuarda ne türden tepkiler gösterdiğine
incelemek ve sonra bu gözlemleri, ön kestirimlerden çok farklı olabilen görgül
olaylara uygulamaktadır.
Marksizm, bir başka gerçeklik düzleminde
jeoloji ve, kurucusunun kendisine verdiği anlamda, psikanaliz ile aynı
yoldan gitmektedir:üçü de anlamına, bir ilişki türünü bir başka ilişki
türüne indirgemek olduğunu kanıtlamaktadır.doğru gerçekliğin hiçbir
zaman en kolay görünen gerçeklik olmadığını: hatta doğruluğunu
kendini gizleme eğiliminde varolduğunu ortaya koymaktadır. Hepsinde aynı
sorun ortaya çıkmaktadır:duyurulur olanla ussal olan arasındaki ilişki.Ve
hepsinde amaç aynıdır:özelliklerinin hiçbirinden vazgeçmeksizin
duyurulur olanı ussal bir bütünleştirmeye yönelik bir tür üst –usçuluk(süper
–rationalizme-).
Demek ki, metafizik düşüncesinin böylece
belirginlik kazanmaya başlayan yeni eğilimlerine karşı çıkıyordum.gerçek
ile yaşanmış (le re’el et le ve’cu) arasında bir süreklilik varsaydığı
ölçüde fenomenoloji beni rahatsız ediyordu.gerçeğin yaşanmışı kuşattığını
ve onu açıkladığını kabül etmekle birlikte, bağlandığım bu üç
bilgi bana bu ikisi arasında bir süreklilik olmadığını,gerçeğe ulaşmak
için ilkin yaşanmışşı-sonradan onu her türlü duygusallıktan arınmış
bir sentez içine yerleştirmek gerekse de –reddetmek gerektiğini öğretmişti.
Daha sonraları varoluşçuluk içinde gelişecek olan düşünce akımına
gelince, öznelliğin yanılsamaları karşısında gösterdiği zayıflık
nedeniyle bana geçerli bir düşünce gibi gelmiyordu.Böyle kişisel endişelerin
felsefe problemleri katına yükseltilmesi, tezgahtar kızlara göre bir
metafiziğe dönüşme tehlikesini beraberinde getirir.Belki bir öğretim yöntemi
olarak hoş görülebilse de, bilim felsefenin yerine geçecek ölçüde
kuvvetleninceye kadar, felsefeye düşen görevi savsaklanmaya imkan verdiği
taktirde çok tehlikelidir.O görev, varlığı benimle ilişkisine göre değil
kendisiyle ilişkisine göre anlaşılmasıdır.Fenomenoloji ve varoluşçuluk
metafiziği yıkmak yerine onu savunan iki yöntem geliştirmektedir.
Bir yanda iki insan bilimi, toplumsal bakışlı
marksizm ve bireysel bakışlı psikanaliz ile öte yanda bir fizik bilimi
–ama aynı zamanda,hem yöntemi hem de konusuyla tarihin anası ve besin
kaynağı- jeoloji arasında, etnografya kendiliğinden bir krallık kurar.
Çünkü mekan dışında hiçbir şeyle kısıtlanmış saymadığımız bu
insanlık,jeolojik geçmişin yeryüzü yuvarlağında yarattığı dönüşümlere
yeni bir anlam kazandırmıştır: adı unutulmuş toplumların eserlerinde,
toprağın gücü gibi binlerce yıl boyunca yok olmayacak emek ve
psikologlara ayrı ayrı vakalar sunan bireylerin düşünceleri.Etnografya
bana entellektüel bir doyum sağlıyor:nasıl tarih bir uçta yeryüzünün,bir
uçta da benim kişisel tarihime ulaşıyorsa,etnografyada bu ikisine ortak
mantığı koymaktadır.İnsanı incelemeyi amaçlayan etnografya beni şüpheden
kurtarıyor.Çünkü insanoğlunda, bütün bireyler için bir anlam taşıyan
değişmeleri ve farklılıkları incelemeyi hedef almakta, eğer dışında
kalmak istenirse eriyip gidecek tek bir uygarlık alanına özgü değişmeleri
ve farklılıkları ise bir yana bırakmaktadır.Nihayet, çeşitli kurumlar,
adetler ve alışkanlıklardan oluşan,tükenmeyecek bir malzemeyi düşüncemin
önüne koyarak,daha önce sözünü etmiş olduğum bu tedirgin ve yıkıcı
iştahı bastırmaktadır.Benim hayatım ile karakterimi uyumlu hale
getirmektedir.
Bu anlattıklarımdan sonra bu kadar uzun bir süreyle,
daha felsefe öğreniminin başında Fransız Sosyoloji okulu ustalarının
eserlerinden aldığım mesajı duymazlıktan gelmem garipsenebilir.Aslında
esinlenmem ancak 1933 ya da 1934 yılında tesadüfen rastladığı,daha o
zaman bile eski sayıla, Robert H. Lowie’nin Primitive
Sciology adlı eseri okuduktan sonradır.Ama, kitaplardan alınan ve hemen
felsefi kavramlar haline dönüştürülen fikirler yerine, yerli toplumlarında
gerçek tecrübelerle karşı karşı ya kalmıştım ve ve bunları yaşamış
olmam onların anlamlarının kaybolmasını engellemişti.düşüncem,
felsefi akım yürütmenin, hamamda zoraki terlemeye dönüşen uygulamalarından
kurtulmuştum.Açık havada düşününce sanki zihnim yeni bir esintiyle
tazeleniyordu.Dağlara bırakılmış bir kentli gibi geniş alanlar beni
esrikleştitiriyor,kamaşan gözlerim nesnelerin çokluğunu ve çeşitliliğini
kavrıyordu.
İlkin uzaktan, kitaplar aracılığıyla kurduğum,
sonraları çok üzücü yanlış anlamalara da yol açan kişisel temaslarla
sürdürdüğüm, Anglo-Amerikan etnolojisiile uzun süreli yakınlığım işte
böyle başladı.Bu yanlış anlamalar önce Brezilya’da başıma geldi.Üniversitenin
yöneticileri benden Durkheim sosyolojisinin öğretimine katkıda bulunmamı
istiyorlardı.Bir yandan Amerika’da çok canlı olan pozitivist gelenek, bir
yandan da tek kişinin iktidarına karşı çıkan oligarşilerin alışılmış
ideolojik silahı niteliğindeki ılımlı liberalizm onları Durkheim
sosyolojosine yöneltiyordu.Durkheim’ ve sosyolojiyi metafizik amaçlarla
kullanmaya yönelik her türlü girişime karşı baş kaldırıyordum.Her
halde, tam da bütün gücümle ufuklarımı genişletmeye çalıştığım
bir dönemde eski duvarları yeniden örmeye yardım edecek değildim.o
zamandan beri Anglo-Sakson düşüncesiyle bilmem hangi türden bağlarım
nedeniyle eleştirildim.Ne saçmalık! Şu anda herkesten daha fazla Durkheim
düşüncesine bağlı oluşum bir yana, -yabancılar bu konuda yanılmıyorlar-,
Lowie,Kroeber,Boas gibi borcumu açıkça ilan ettiğim yazarlar da, çoktandır
eskimiş, James ya da Dawey tarzı Amerikan felsefesinin, şimdi de sözde
lojiko-pozitivizmin, olabildiğince uzağındadırlar.Doğuştan Avrupalı ve
Avrupa’da eğitim görmüş ya da Avrupalı hocaların eğittiği bu
yazarlar, çok başka bir şeyi gerçekleştirmişlerdir:nesnel koşullarını
dört yüzyıl önce Kolomb’un yarattığı bir sentezin düşünce düzlemine
yansıması.Bu kez, hem en iyi kitaplıklara sahip olup hem de üniversiteden
çıkınca, bizim Cote d Azur’e ya da pays Basque’a gittiğimiz kadar
kolayca ,yerli toplumların ortamına olaşabilme imkanı olan bir dönemde,
Yeni Dünyanın ortaya koyduğu benzersiz deney alanı ile sağlam bir
bilimsel yöntem arasındaki sentezi gerçekleştirmişlerdir. Benim burada övdüğüm
bir entelektüel gelenek değildir;sadece bir tarihi koşulun altını çiziyorum.Hiçbir
ciddi araştırmaya konu olmamış, ve yok edilmelerine girişildikten sonra
henüz çok kısa bir süre geçmiş olduğu için, yeterince iyi korunmuş
bakir topluluklara ulaşabilme ayrıcalığını düşünebilmek bile, bunu
anlamak için yeterlidir.Gerçek bir olay bunu daha iyi anlatacaktır:
Kaliforniya’daki henüz yabanıl yerli boylarının yok edilişinden
mucizevi bir şekilde tek başına kurtulabilmiş bir yerli, yıllarca büyük
kentlerin yakınlarında kimseye görünmeden, avlanmasını sağlayan oklarının
uçlarını taşlardan yontarak yaşayabilmiştir.Zamanla av hayvanları azalmış
ve günün birinde kentin bir kenar mahallesinde bu yerli,çıplak ve açlıktan
ölmek üzereyken bulunmuştur.Ondan sonrada kalan günlerini Kaliforniya Üniversitesinin
kapıcısı olarak sakin bir biçimde geçirmiştir.
de savunduğu
doktrin Bergsonculukla yeni-Kantçılığın bir karışımı idi. Ve benim
umutlarımı fena halde kırıyordu. Dogmatik kuruluğunu, bütün dersi
boyuca tutkulu hareketlerle dışa vuran bir heyecanla telafi ederdi. Bu kadar
zayıf bir düşünce ile birleşen bu kadar safça bir inanca başka hiçbir
yerde rastlamadım. 1940 yılında Almanlar Paris’i işgal ederken intihar
etti.
İşte orada, ister ciddi olsun ister sıradan, her türlü
felsefi sorunun hiç değişmeyen bir yöntemle nasıl çözüleceğini öğrenmeye
başladım. Bu yöntem, sorunla ilgili geleneksel iki bakış açısının
birbiriyle zıtlaştırılmasına dayanıyordu; bunlardan birincisini sağ
duyuya dayanarak ortaya koyduktan sonra, ikincisinin yardımı ile onu çürütüyordunuz;
ondan sonra da sözcükler üzerinde biraz oynayarak her ikisini de biçim ve
öz, içeren ve içerilen, gerçekten var olma ve görüntüde varolma ( etre
et paraitre), sürekli ve kesikli (öz) varlık ve varoluş (essence et
existence) vs. gibi, tek bir gerçeğin birbirini tamamlayan iki görünümü
haline sokan ve yetersizliklerini açığa vuran, bir üçüncü yaklaşımla
yanlışlıyordunuz. Düşünmenin yerini alan cambazlıklara dayalı bu alıştırmalar
çok çabuk boş lafa dönüşür; terimler arasında ses benzeşmeleri
(assonances), eşseslilikler ve anlam belirsizlikleri giderek bu kurgusal gösterilere
malzeme oluşturur ve felsefe çalışmalarının düzeyi bunlarla ölçülür.
Sorbonne’da beş yıl sadece sakıncalı ve açıkça
belli bir cimnastiğin öğrenilmesiyle geçiyordu.
Bir defa bu yaklaşımın dayanağı o kadar basitti ki, bu yoldan ele
alınmayacak hiçbir sorun yoktu. Bu yarışma sınavına ve onun en son aşaması
olan ve kurada çıkan bir konuyu birkaç saatlik bir hazırlıktan sonra çıkıp
sunmaktan ibaret deneme dersine hazırlanmak için, ben ve arkadaşlarım en
akıl almaz konuları önerirdik. Bu hazırlıktan sonra on dakikada, örneğin
tramvaylarla otobüslerin karşılıklı üstünlükleri konusunda sağlam bir
diyalektik çatısı olan bir saatlik bir konferans hazılamakta ustalaşmıştım.
Bu yöntem yalnızca her kapıyı açan bir anahtar sağlamla kalmıyor, aynı
zamanda bir iki basit değişiklikle, düşününce temalarının çeşitliliğinde
sadece, hep aynı kalan tek bir biçimi algılamaya sevk ediyordu: Biraz, kimi
zaman sol anahtarı kimi zaman da fa anahtarıyla çalındığı algılandığında
tek bir ezgiden kurulu olduğu anlaşılabilecek bir müzik gibi. B u açıdan
felsefe eğitimi zekayı geliştirirken aynı anda aklı kurutuyordu.
Bilginin geliştirilmesiyle, zihinsel kurguların giderek artan karmaşıklığının
birbirine karıştırılmasının daha da vahim bir başka tehlikesini
seziyordum. Çıkış noktası olarak, en az tutarlı kuramları alıp,
onlardan başlayarak en incelikli olanlarına kadar çıkan dinamik bir sentez
gerçekleştirmemiz isteniyordu. Ama aynı anda, hocalarımızı tutkuyla
saran tarihi hesaba katma endişesiyle, sonrakilerin öncekilerden nasıl
kademe kademe doğduklarını açıklamak gerekiyordu. Temel de doğru ile
yanlışı keşfetmekten çok, insanların çelişkileri nasıl bir bir aştıklarını
anlamak gerekliydi. Felsefe bir ancilla scientarum, bilimsel araştırmanın
bir yardımcısı yada destekçisi; sadece bilinç tarafından bir tür güzellik
olarak hayranlıkla seyredilmesiydi. Onun yüzyıllar boyunca gittikçe daha
hafif, daha cüretli yapılar kurduğunu, denge yada açılım sorunlarını
çözdüğünü, mantıksal mükemmelliklere ulaştığını görüyordunuz;
ve bütün bunlar, eğer teknik mükemmellik ve iç tutarlılık ne kadar
ileriyse, o kadar değerli sayılıyordu.
Felsefe öğretimi, gotik tarzını roman tarzından zxorunlu olarak üstün
tutan ve gotik tarz içinde de süslü gotiği ilkel gotikten mükemmel sayan,
ama hiç kimsenin neyin güzel neyin çirkin olduğunu sormadığı bir sanat
tarihi öğretimine benziyordu. Gösteren (signifiant), hiçbir gösterilene
tekabül etmiyordu, bağ kurulamıyordu. Beceriklilik, gerçeğin araştırılması
çabasının önüne geçiyordu. Yıllarca bu türden alıştırmalar
yaptıktan sonra, kendimi, 15 yaşımdayken sahip olduklarımdan pek de
farklı olmayan bazı kaba inançlarla baş başa kalmış buldum. Olsa olsa
bu araçların yetersizliğini daha iyi kavrıyordum ve hiç olmazsa onlardan
beklediğim hizmete uygun olmalarını sağlayan bir işlemsel değerleri vardı;onların
iç karmaşıklarına kapılarak ya da pratik amaçlarını
unutarak bu harikulade eklemlenişler karşısında hayranlığa kapılma
tehlikesinden uzaklaşıyordum.
Bununla birlikte,beni felsefeden uzaklaştıran ve bir
kurtarıcı olarak etnografyaya sarılmama yol açan bu erken tepkinin daha kişisel
başka nedenlerinin de varlığını düşünebiliyordum.Mont-de-Marsan
lisesinde bir yandan öğretmenlik yaparken bir yandan da ders planımı geliştirdiğim
mutlu bir yıl geçirip sonra Laon’a tayin olunca,daha ders yılının başında,hayatımın
geri kalan kısmında hep aynı şeyleri tekrarlayacağımın farkına vardım.Oysa
benim düşünce yapımın herhalde bir sakatlık sayılabilecek bir özelliği
vardır: aynı konu üzerinde iki defa dikkatimi yoğunlaştıramam.Agregasyon
genellikle, insanı bunaltan ama bir defa başarılı oldun mu,eğer
isterseniz,hayatınızın geri kalan kısmını tam bir istirahatla geçirebilmenizi
sağlayan insanlık dışı bir sınav olarak görülür.Benim için durum tam
tersiydi.İlk denememde başarılı oldum ve o dönemin en genci
bendim;doktrinler,teoriler,hipotezler arsında süren bu yarışı kazanmıştım.Ama
benim çilem bundan sonra başlayacaktı: eğer her yıl yepyeni bir program
hazırlayamazsam,derslerimi birbiri ardına eklemleyebilmek benim için
fiziksel olarak imkansızdı.Aynı konuda tekrar yoğunlaşamamam,sınav
yaparken daha da sıkıcı hale geliyordu.Programa dahil olan soruları kura
ile çeken adların,bu sorulara ne cevap vermeleri gerektiğini bile
bilemiyordum.En boş öğrenciler sanki her şeyi biliyorlar,her şeyi söylemişler
gibi geliyordu.Bir kez düşünmüş olduğum için sanki bütün konular
eriyip gidiyordu.
Bugün bazen kendi kendime sorarım:Acaba
etnografya,incelediği uygarlıklar ile benim düşünce tarzım arasında
mevcut bir yapısal benzerlikten ötürü beni, ben farkına varmamadan
kendine çekmiş olamaz mı? Bir alanı bilgece ekip biçmek ve böylece ard
arda her yıl ürünü kaldırmak için gerekli alışkanlıklara sahip değilim:benimki
neolitik dönemin zekası.Bozkır yangını gibi; o zamana kadar el değmemiş
toprakları kuşatan,çabucak bir ürün alacak şekilde onları tohumlayan ve
ardında perişan alanlar bırakan bir zeka. Ama o dönemde bu derin güdülenmelerin
bilincinde olamazdım.Etnoloji konusunda hiçbir şey bilmiyordum.Hiçbir
dersi izlememiştim ve Sir James Frazen, -galiba 1928 yılındaydı-Sorbonne’a
gelip orada unutulmaz bir konferans verdiğinde,haberim olmasına rağmen
gidip izlemek hiç aklıma gelmemişti.
Tabii,ben de daha çok küçükken uzaklardan gelen bazı
nesneleri biriktirmeye girişmiştim.Ama bu daha çok, keseme uygun şeylere
doğru yönelmiş bir antikacılık uğraşıydı.İlk gençliğimi yaşarken
de geleceğimle ilgili kesin bir karar almış değildim.Öyle ki,12.sınıfta
felsefe öğretmenin Anre Cresson geleceğimle ilgili bu konuda ilk teşhisi
koyan kişi olmuştur:benim tabiatıma en uygun yüksek öğrenim kurumu alanı
olarak hukuk öğrenimini gösteriyordu.Bu yanlışın içerdiği yarım doğru
nedeniyle hatırasını minnetle anıyorum.
Böylece Ecole normale’den vazgeçip hukuka yazıldım,bunun
yanı sıra,sadece çok basit olduğu için, felsefe lisansı yapıyordum.
Hukuk öğretiminin garip bir kaderi vardı.O dönemde ona hakim olan görüşten
ötürü benzeştiği teoloji ile yeni gerçekleştirilmiş olan reform
sonucunda benzediği gazetecilik arsında kalmıştı.Hukuk öğretiminin hem
sağlam hem de nesnel bir temel üzerine oturması sanki mümkün değildi;
bunlardan birine yöneldiğinde ötekini yitiriyordu.Bilgin için bir inceleme
konusu olarak hukukçu, bana, camlara boyanmış resimleri duvarlara yansıtan
sihirli lambayı zoologlara göstermek iddiasındaki bir hayvanı çağrıştırıyordu.Neyse
ki o dönemde hukuk sınavlarına, ezberlenen özet kitaplarla on beş günde
hazırlanmak mümkündü.Beni bu daldan daha da uzaklaştıran, hukukun kısırlığından
çok hukuk öğrencileriydi.Bilmiyorum bu ayrım hala geçerli midir?Şüphe
ederim.Ama 1928 yılı dolaylarında değişik dallardaki öğrenciler iki türe
ayrılıyorlardı.Hatta bunlara iki ayrı ırk bile denebilirdi:bir yanda
hukuk ve tıp öğrencileri öte yanda edebiyat ve fen öğrencileri.
İçedönük ve dışadönük terimleri her ne kadar
sevimsiz olsalar da, bu zıtlığı en iyi ifade edecek terimlerdir. Bir yanda
gürültücü, saldırgan, en kötü bayağılıklara düşmek pahasına da
olsa kendini kabul ettirmek isteyen, siyasi açıdan (o dönemin) aşırı sağına
yönelik bir gençlik (geleneksel olarak halk dilinde bu sözün bir yaş
grubu belirlemesi anlamında gençlik);öte yanda sessiz,çekingen,genellikle
solda ‘solda’ ve yetişkin olmaya çabalarken bir yandan da şimdiden yetişkinler
arasına kabul edilmeye hevesli erken yaşlanmış bir gençlik.
Bu farklılığın açıklaması oldukça basittir.Bir
meslek icra etmeye hazırlanan birinciler,davranışlarıyla, orta öğrenimden
azad olmanın ve toplumun işlevler dizgisi içinde şimdiden kazanılmış
bir konumun güvencesini kutlamaktadırlar.Lise öğrencilerinin farklılaşmamış
durumu ile hedef aldıkları uzmanlaşmış faaliyetin ara noktasında bulunan
bu gençler kendilerini bir sınırda hissetmekte ve sınırı iki yanına ait
çelişkili ayrıcalıkları kullanmak istemektedirler.
Edebiyatta ve fende ise alışılagelmiş mahreçler
bambaşka bir türdendir: öğretmenlik,araştırmacılık ve sınırı pek
belirgin olmayan bazı meslekler. Onları seçen öğrenci çocukluk dünyasından
ayrılmaz, tersine, orda kalmaya karar vermiştir.Öğretmenlik, yetişkinler
için okulda kalmanın tek yolu değil midir?Edebiyat yada fen öğrencisinin
özelliği,topluluk zorunluluklarını reddetmesidir.Nerdeyse tarikatçı bir
tepkiyle geçici olarak yada uzun bir süre için, gelip geçen zamandan bağımsız
bir ortak bir mirasın incelemesi,korunması ve aktarılmasına kendini
verir.Geleceğin bilgini içinse,incelediği nesne ancak evrenin süresiyle
tartılabilir.Hiçbir şey, onları bir davaya bağlanmaya ikna etmek kadar
yanlış olamaz.Bağlandıklarını sandıklarında bile bu bağlanma bir
veriyi kabul etmek, işlevlerinden biriyle özdeşleşmek, bunun
fayda ve rizikosunu paylaşmak anlamına gelmez; sadece, sanki
kendileri bunun bir parçası değillermiş gibi dışardan yargılamayla sınırlıdır;
onların bir davaya bağlanmaları, bağımsız kalmanın özel bir şeklidir.Bu
açıdan bakıldığında öğretim ve araştırma bir mesleğin öğrenilmesiyle
aynı şey değildir.Öğretim ve araştırma bir sığınaktır ya da bir
misyondur, büyüklüğü ve sefaleti bundan kaynaklanır.
İşte bir yandan bir mesleği, bir yandan da kimi
zaman bir sığınak, kimi zaman da bir dava olan, niteliği belisiz bir girişimi
karşı karşıya getiren bu çelişki içinde, ikisini de girebilecek ama ya
daha çok biri ya daha çok diğeri olabilecek etnografya, şüphesiz seçkin
bir yer işgal eder.Bunlardan ikincisinin akla gelebilecek en uçsal örneğini
oluşturur.Kendisi de bir insan olarak etnograf, insanı, şu ya da bu toplum
veya uygarlık çerçevesine özgü niteliklerinden soyutlamasına imkan
verecek bir uzaklıktan ve yükseklikten bakarak tanımaya yargılamaya çalışır.Çalışma
ve yaşama koşulları, uzun sürelerle onu fiziki olarak kendi çevresinden
ayırır.Karşılaştığı değişikliklerin şiddetiyle bir tür sürekli köksüzlük
içindedir; artık hiçbir yerde kendini evinde hissetmeyecektir, psikolojik
olarak sakatlanmıştır.Matematik yada müzik gibi etnografyada ender görülen
gerçek içten gelen eğilimlerden (vocations) biridir.Bu içten eğilimi,
size öğretilmesine gerek kalmadan kendinizde keşfedersiniz.
Bireysel özelliklere ve toplumsal tutumlara bir de tam
anlamıyla entelektüel nitelikli nedenleri eklemek gerekir.1920-1930 yılları
Fransa’da psikanalitik teorilerin yayılma dönemi olmuştur.Bu teorileri
incelerken, felsefi çözümlemelerimizin çatısını kurmada ve daha sonra
da derslerimizi hazırlamada kullanmamız tavsiye edilen ussal ve usdışı,akılcı
ve duygusal,mantıksal ve mantık öncesine ait gibi durağan karşıtlıkların,
boş bir oyundan ibaret olduklarını öğreniyordum.İlkin,ussalın ötesinde
daha önemli ve daha geçerli bir başka kategori mevcuttu:ussalın en üstün
varoluş biçimi olan gösteren (signifiant) kategorisi; ama F. De Saussure’ün
Cours de linguistique generale’inden çok Essai sur les donnees immidiates
de la conscience hakkında kafa yoran hocalarımız bunun adını bile anmıyorlardı.Ardından,Freud’un
eseri aslında, görünüş itibarı ile en duygusal davranışların, en az
ussal işlemlerin, mantık öncesi nitelikli beyan edilen görünümlerin, aynı
zamanda en anlamlılar olduğunu gösterdiği için, bana bu karşıtlıkların
gerçek karşıtlıklar olmadıklarını öğretiyordu.Bergsonculuğun inanca
dayalı önermeleri yada mantıksal yanlışları, varlıkların ve eşyaları
betimlenmesi olanaksız doğalarını daha iyi ortaya koyabilmeye çabalarken
onları lapaya çevirmekteydi.Oysa ben varlıkların ve eşyaların, onları
birbirinden ayıran ve her birine kavranabilir bir yapı sağlayan biçimlerinin
niteliği kaybolmaksızın kendi öz değerlerini muhafaza edebileceklerine
inanıyordum.Bilgi bir vazgeçmeye ya da değiş tokuşa dayalı değildir;
bilgi gerçek görünümlerin, yani benim düşüncemin özellikleriyle uyuşan
görünümlerin seçimidir.Ama, yeni-Kantçıların iddia ettikleri gibi düşüncemin
nesneler üzerinde bertaraf edilemez bir sınırlama uygulamasından ötürü
değil de, daha çok düşüncemin kendisinin de bir nesne olmasından ötürü
bu böyledir. ‘bu dünyanın’ bir unsuru olarak düşüncem, aynı doğayı
paylaşır.
Benim kuşağımdan başkalarıyla birlikte yaşadığım
bu entelektüel evrim, çocukluğumdan beri beni jeolojiye çeken yoğun bir
merak nedeniyle özel bir renge bürünüyordu.Bugün en sevgili anılarım
arasında hala yer alan, Orta Brezilya’nın bilinmeyen bir bölgesinde yaşadığım
serüvenden çok, languedoc’un kireçli platosunun yamacında iki jeolojik
tabakanın birleşme çizgisini izleyişimdir.
Bunda bir gezinti yada çevrenin basit bir keşfinden çok başka şeyler
vardır: durumu bilmeyen bir gözlemci için tutarsız sayılabilecek bu
izleyiş, benim gözümde bilginin, insana yaşattığı zorlukların, umut
ettirdiği sevinçlerin imgesinin ta kendisidir. Her doğa görüntüsü,
ilkin ona vermek istediğiniz anlamı seçmekte sizi özgür bırakan, engin
bir karmaşa gibi gelir. Ama tarımsal oluşumların, coğrafi engebelerin
tarihte ve tarih öncesinde yer alan dönüşümlerin ötesinde; bütün
anlamların en derini, diğerlerini önceleyen, belirleyen ve büyük ölçüde
açıklayan değil midir? Bu soluk ve yer yer belirsiz çizgi, bu kaya kalıntılarının
biçim ve sertlikleri arasında ki çoğu zaman algılanamayan farklılık,
bugün benim kurak bir toprak gibi gördüğüm bu alanda eskiden iki
okyanusun birbiri ardına varolduklarının işaretidir. Onların binlerce yıllık
durağanlıklarının kanıtlarını izleyerek ve bütün engelleri –sarp yüzeyler,
göçüntüler, yol vermeyen makiler, tarım alanları- aşarak, çitlere ve
yollara kayıtsız kalarak ters yöne gittiğimiz sanılabilir. Oysa bu karşı
çıkışın tek amacı, ana-anlamı bulmaktır.Bu anlam şüphesiz karanlıktadır,
ama diğer bütün anlamlar onun sadece kısmi yada şekil değiştirmiş
halleridir.
Kimi zaman olduğu gibi mucize gerçekleşir, gizli çatlağın
iki yakasında, her biri en uygun toprağı seçmiş değişik türden iki yeşil
bitki yan yana bitiverirse; ve aynı anda kayanın içinde, on binlerce
yıllık bir fasılayı kanıtlayan, bir birine benzemez karmaşık kıvrımlar
sunan, iki amonit kendini gösterirse, işte o anda zaman ve mekan birbirine
karışır. Anın yaşayan çeşitliliği çağları birbirine bitiştirir ve
sürdürür. Düşünce ve duyarlılık yeni bir boyut kazanır, o boyuta her
ter damlası, her kas kasılması, her soluk alma bir tarihin simgeleri haline
gelir. Bedenim bu tarihin devinimini tekrarlarken, aklım anlamını kavrar. Yüzyılların
ve uçsuz bucaksız toprakların birbiriyle nihayet barışık bir dille söyleştikleri,
daha yoğun bir anlaşılabilirlikle çevrelendiğimi duyar gibi olurum.
Freud’un teorileriyle karşılaştığımda, bunlar
bana, kurallarını jeolojinin koymuş olduğu bir yöntemin tek başına
insana uygulanması gibi görünmüşlerdi. Her ikisinde de araştırmacı, görünüşte
nüfuz edilmesi mümkün olmayan olaylarla karşı karşıyadır; her ikisinde
de karmaşık bir durumun unsurlarının dökümünü yapmak ve onları
tartmak için, bütün zihni becerilerini ortaya koymalıdır: duyarlılık,
sezgi ve seçme yeteneği. Oysa ilk bakışta tutarsız gibi görünen bütünün
içindeki düzen ne tesadüfi nede keyfidir. Jeolokların ve psikanalistlerin
tarihi, tarihçelerin tarihinden farklı olarak, fiziki yada psişik evrenin
bazı temel özelliklerini, sanki
biraz, canlı bir resim gibi zaman içinde yansıtmaya yönelir. Canlı
resimden sözettim, gerçekten ‘atasözlerini canlandırma’ oyunu her
jestin zamana bağlı olmayan bazı gerçeklerin süre içinde meydana gelmesi
gibi yorumlandığı bir oluşumun saf görüntüsünü sunar. Burada atasözleri,
ahlaki düzlemde bu zaman dışı gerçeklerin somut görünümünü gözler
önüne sermeyi denemektedir; bu zaman dışı olaylara başka alanlarda yasa
denir. Bunların hepsinde, estetik ilginin çağrısı doğrudan bilgiye ulaşma
imkanını verir.
On yedi yaşıma gelirken, tatilde rastladığım
genç bir Belçikalı sosyalist Marksizimle tanıştırdı. Bu kişi şimdi
bir başka ülkede Belçika elçisidir. Marx’ın yazılarını okuyunca, bu
büyük düşünce adamı vasıtasıyla Kant’tan Hegel’e giden felsefi akımlada
ilk defa karşılaştığım için çok etkilendim: önümde yepyeni bir dünya
açılmıştı. O zamandan beri bu heyecanım hiç kaybolmadı; Lois
Bonaparte’ın 18 Brumaire’i, ya da ekonomi politiğin eleştirisinden
birkaç sayfa okuyarak zihnimi açmadan bir sosyoloji yada bir etnoloji
problemi ile uğraşmaya pek ender girişirim.
Ayrıca önemli
olan, Mark’ın, tarihin şu yada bu gelişimi doğru öngörmüş olup
olmaması değildir.Rousseau’un ardından Marks, nasıl fizik, duyumsal
veriler üzerine kurulamıyorsa toplumsal bilimin de olaylar düzlemin de
kurulamayacağını bence kesin biçimde göstermiştir. Amaç bir model
kurmak, özelliklerini ve laboratuarda ne türden tepkiler gösterdiğine
incelemek ve sonra bu gözlemleri, ön kestirimlerden çok farklı olabilen görgül
olaylara uygulamaktadır.
Marksizm, bir başka gerçeklik düzleminde
jeoloji ve, kurucusunun kendisine verdiği anlamda, psikanaliz ile aynı
yoldan gitmektedir:üçü de anlamına, bir ilişki türünü bir başka ilişki
türüne indirgemek olduğunu kanıtlamaktadır.doğru gerçekliğin hiçbir
zaman en kolay görünen gerçeklik olmadığını: hatta doğruluğunu
kendini gizleme eğiliminde varolduğunu ortaya koymaktadır. Hepsinde aynı
sorun ortaya çıkmaktadır:duyurulur olanla ussal olan arasındaki ilişki.Ve
hepsinde amaç aynıdır:özelliklerinin hiçbirinden vazgeçmeksizin
duyurulur olanı ussal bir bütünleştirmeye yönelik bir tür üst –usçuluk(süper
–rationalizme-).
Demek ki, metafizik düşüncesinin böylece
belirginlik kazanmaya başlayan yeni eğilimlerine karşı çıkıyordum.gerçek
ile yaşanmış (le re’el et le ve’cu) arasında bir süreklilik varsaydığı
ölçüde fenomenoloji beni rahatsız ediyordu.gerçeğin yaşanmışı kuşattığını
ve onu açıkladığını kabül etmekle birlikte, bağlandığım bu üç
bilgi bana bu ikisi arasında bir süreklilik olmadığını,gerçeğe ulaşmak
için ilkin yaşanmışşı-sonradan onu her türlü duygusallıktan arınmış
bir sentez içine yerleştirmek gerekse de –reddetmek gerektiğini öğretmişti.
Daha sonraları varoluşçuluk içinde gelişecek olan düşünce akımına
gelince, öznelliğin yanılsamaları karşısında gösterdiği zayıflık
nedeniyle bana geçerli bir düşünce gibi gelmiyordu.Böyle kişisel endişelerin
felsefe problemleri katına yükseltilmesi, tezgahtar kızlara göre bir
metafiziğe dönüşme tehlikesini beraberinde getirir.Belki bir öğretim yöntemi
olarak hoş görülebilse de, bilim felsefenin yerine geçecek ölçüde
kuvvetleninceye kadar, felsefeye düşen görevi savsaklanmaya imkan verdiği
taktirde çok tehlikelidir.O görev, varlığı benimle ilişkisine göre değil
kendisiyle ilişkisine göre anlaşılmasıdır.Fenomenoloji ve varoluşçuluk
metafiziği yıkmak yerine onu savunan iki yöntem geliştirmektedir.
Bir yanda iki insan bilimi, toplumsal bakışlı
marksizm ve bireysel bakışlı psikanaliz ile öte yanda bir fizik bilimi
–ama aynı zamanda,hem yöntemi hem de konusuyla tarihin anası ve besin
kaynağı- jeoloji arasında, etnografya kendiliğinden bir krallık kurar.
Çünkü mekan dışında hiçbir şeyle kısıtlanmış saymadığımız bu
insanlık,jeolojik geçmişin yeryüzü yuvarlağında yarattığı dönüşümlere
yeni bir anlam kazandırmıştır: adı unutulmuş toplumların eserlerinde,
toprağın gücü gibi binlerce yıl boyunca yok olmayacak emek ve
psikologlara ayrı ayrı vakalar sunan bireylerin düşünceleri.Etnografya
bana entellektüel bir doyum sağlıyor:nasıl tarih bir uçta yeryüzünün,bir
uçta da benim kişisel tarihime ulaşıyorsa,etnografyada bu ikisine ortak
mantığı koymaktadır.İnsanı incelemeyi amaçlayan etnografya beni şüpheden
kurtarıyor.Çünkü insanoğlunda, bütün bireyler için bir anlam taşıyan
değişmeleri ve farklılıkları incelemeyi hedef almakta, eğer dışında
kalmak istenirse eriyip gidecek tek bir uygarlık alanına özgü değişmeleri
ve farklılıkları ise bir yana bırakmaktadır.Nihayet, çeşitli kurumlar,
adetler ve alışkanlıklardan oluşan,tükenmeyecek bir malzemeyi düşüncemin
önüne koyarak,daha önce sözünü etmiş olduğum bu tedirgin ve yıkıcı
iştahı bastırmaktadır.Benim hayatım ile karakterimi uyumlu hale
getirmektedir.
Bu anlattıklarımdan sonra bu kadar uzun bir süreyle,
daha felsefe öğreniminin başında Fransız Sosyoloji okulu ustalarının
eserlerinden aldığım mesajı duymazlıktan gelmem garipsenebilir.Aslında
esinlenmem ancak 1933 ya da 1934 yılında tesadüfen rastladığı,daha o
zaman bile eski sayıla, Robert H. Lowie’nin
Primitive Sciology adlı eseri okuduktan sonradır.Ama, kitaplardan alınan
ve hemen felsefi kavramlar haline dönüştürülen fikirler yerine, yerli
toplumlarında gerçek tecrübelerle karşı karşı ya kalmıştım ve ve
bunları yaşamış olmam onların anlamlarının kaybolmasını engellemişti.düşüncem,
felsefi akım yürütmenin, hamamda zoraki terlemeye dönüşen uygulamalarından
kurtulmuştum.Açık havada düşününce sanki zihnim yeni bir esintiyle
tazeleniyordu.Dağlara bırakılmış bir kentli gibi geniş alanlar beni
esrikleştitiriyor,kamaşan gözlerim nesnelerin çokluğunu ve çeşitliliğini
kavrıyordu.
İlkin uzaktan, kitaplar aracılığıyla kurduğum,
sonraları çok üzücü yanlış anlamalara da yol açan kişisel temaslarla
sürdürdüğüm, Anglo-Amerikan etnolojisiile uzun süreli yakınlığım işte
böyle başladı.Bu yanlış anlamalar önce Brezilya’da başıma geldi.Üniversitenin
yöneticileri benden Durkheim sosyolojisinin öğretimine katkıda bulunmamı
istiyorlardı.Bir yandan Amerika’da çok canlı olan pozitivist gelenek, bir
yandan da tek kişinin iktidarına karşı çıkan oligarşilerin alışılmış
ideolojik silahı niteliğindeki ılımlı liberalizm onları Durkheim
sosyolojosine yöneltiyordu.Durkheim’ ve sosyolojiyi metafizik amaçlarla
kullanmaya yönelik her türlü girişime karşı baş kaldırıyordum.Her
halde, tam da bütün gücümle ufuklarımı genişletmeye çalıştığım
bir dönemde eski duvarları yeniden örmeye yardım edecek değildim.o
zamandan beri Anglo-Sakson düşüncesiyle bilmem hangi türden bağlarım
nedeniyle eleştirildim.Ne saçmalık! Şu anda herkesten daha fazla Durkheim
düşüncesine bağlı oluşum bir yana, -yabancılar bu konuda yanılmıyorlar-,
Lowie,Kroeber,Boas gibi borcumu açıkça ilan ettiğim yazarlar da, çoktandır
eskimiş, James ya da Dawey tarzı Amerikan felsefesinin, şimdi de sözde
lojiko-pozitivizmin, olabildiğince uzağındadırlar.Doğuştan Avrupalı ve
Avrupa’da eğitim görmüş ya da Avrupalı hocaların eğittiği bu
yazarlar, çok başka bir şeyi gerçekleştirmişlerdir:nesnel koşullarını
dört yüzyıl önce Kolomb’un yarattığı bir sentezin düşünce düzlemine
yansıması.Bu kez, hem en iyi kitaplıklara sahip olup hem de üniversiteden
çıkınca, bizim Cote d Azur’e ya da pays Basque’a gittiğimiz kadar
kolayca ,yerli toplumların ortamına olaşabilme imkanı olan bir dönemde,
Yeni Dünyanın ortaya koyduğu benzersiz deney alanı ile sağlam bir
bilimsel yöntem arasındaki sentezi gerçekleştirmişlerdir. Benim burada övdüğüm
bir entelektüel gelenek değildir;sadece bir tarihi koşulun altını çiziyorum.Hiçbir
ciddi araştırmaya konu olmamış, ve yok edilmelerine girişildikten sonra
henüz çok kısa bir süre geçmiş olduğu için, yeterince iyi korunmuş
bakir topluluklara ulaşabilme ayrıcalığını düşünebilmek bile, bunu
anlamak için yeterlidir.Gerçek bir olay bunu daha iyi anlatacaktır:
Kaliforniya’daki henüz yabanıl yerli boylarının yok edilişinden
mucizevi bir şekilde tek başına kurtulabilmiş bir yerli, yıllarca büyük
kentlerin yakınlarında kimseye görünmeden, avlanmasını sağlayan oklarının
uçlarını taşlardan yontarak yaşayabilmiştir.Zamanla av hayvanları azalmış
ve günün birinde kentin bir kenar mahallesinde bu yerli,çıplak ve açlıktan
ölmek üzereyken bulunmuştur.Ondan sonrada kalan günlerini Kaliforniya Üniversitesinin
kapıcısı olarak sakin bir biçimde geçirmiştir.
(Yazı
için sevgili öğrencim Çağdaş Taylan Karakış'a teşekkürler.)