ÇOCUKLAR
İÇİN BİR FELSEFE ÇALIŞMASI
“Küçük
Prens Üzerine Düşünmek”
Öğr.
Gör. Mustafa GÜNAY*
Saint-Exupery’nin
Küçük Prens adlı kitabını sanırım bilmeyen okumayan yoktur.
Çoğunlukla bir çocuk kitabı olarak tanınmakla birlikte, aslında büyüklerin
de zevkle okudukları bir kitaptır. “Sanat Ürünlerinde Felsefe
Problemleri” dersimde, bu kitaba yer veriyorum ben de. Bazı öğrencilerimin,
“neden bu kitabı daha önce okumamışız” diye söylediklerini hatırlıyorum.
İşte geçtiğimiz günlerde, “Küçük Prens”i felsefe açısından
ele alan ve bu kitaba dayanarak çocuklar için felsefenin nasıl yapılabileceğine
ilişkin bize yol gösteren bir eser yayınlandı: Küçük Prens Üzerine
Düşünmek. Yazarı Nuran Direk bir felsefe öğretmeni ve aynı
zamanda ülkemizde “çocuklar için felsefe” çalışmalarını başlatan
ve Türkiye Felsefe Kurumu bünyesinde kurulan Çocuklar İçin Felsefe
Birimi’nin de başkanlığını yürüten bir kişi.
“Çocuklar
için felsefe”nin ne olduğuna ilişkin Nuran Direk şöyle diyor: “Çocuklar
için Felsefe”, kimi filozofların düşüncelerini ve felsefe anlayışlarını
çocuklara ezberletmeyi amaçlayan bir etkinlik değildir. (...) Oysa bu
program, felsefe öğretiminden çok felsefe yapma eğitimini amaçlar.
Felsefi bilgiye ancak bağlamı içinde ve çocuğun
bulunduğu yere (zihinsel gelişim düzeyine) göre yer verir. Bu çalışma,
amacına felsefi açılımları olan öykülerden/yazınsal metinlerden
hareket ederek; bu metinlerle arasında ilişkiler kurarak ulaşmaya çalışır.Öğrencilerin,
kendi deneyimleri ile okudukları öyküler/yazınsal metinler arasında ilişkiler
kurmalarına; özgün ve eleştirel bir bakış açısıyla dünyayı
sorgulamalarına; düşünce, dil ve dünya arasındaki ilişkileri keşfetmelerine
olanak sağlar. Çocuklar İçin Felsefe, birlikte düşünme ve tartışma
yöntemiyle (Sokratik Yöntem) metinlerden kalkarak çocukların kendiliğinden
ortaya koydukları felsefi kavramlar ve sorular üzerinde düşünmelerini
sağlayan bir eğitimdir.”(s.3)
Direk’e göre, “Gençlerde felsefe
sevgisi, salt geçmişteki felsefeleri öğretmekle yaratılamaz; ancak
gencin günlük deneyimlerinden, yaşadığı problemlerden yola çıkarak
uyandırılabilir. Felsefe “şimdi” ve “burada” olan üstünde düşünmekle
başlar. Çocuklarla ve yetişme çağındaki gençlerle felsefeye başlamanın
en iyi yolu onların yaşadığı dünyadan fazla uzak olmayan sanat yapıtlarından
yararlanmak ve ilgi duydukları konularda farklı bakış açıların örnekleyen,
özenle seçilmiş metinler üzerinde tartışmaktır.”X
Bilindiği gibi ülkemizde, liselerde
felsefe dersi son sınıfta verilmektedir. Ancak bu derslerin uygulanan şekliyle
ve mevcut ders kitaplarıyla, kendisinden beklenen yararı verdiğini söylemek
pek mümkün görünmemektedir. Bu duruma dikkati çeken Direk, felsefenin eğitim
sürecindeki yerine ilişkin önemli saptamalarda bulunmaktadır: “Çağdaş
dünyada felsefe eğitimi, bütün temel insan haklarının yaşama geçirilmesinin
temel koşulu olarak anlaşılmaktadır. Bu nedenle felsefe eğitimi, ilköğretimden
başlayarak, ortaöğretimin sonuna kadar sürdürülmelidir. Bu nitelikte
bir felsefe eğitimi olmadan çağdaş toplumun özgür ve yaratıcı düşünen
bireyleri yetiştirilemez. İnsanın, kendisini ve onu çevreleyen dünyayı
tanıması, doğru değerlendirmeler yapabilmesi sağlanamaz. Böyle bir
durum kişiyi, ideolojilerin, bağnaz düşüncelerin, her türlü bütünselci
görüşlerin “mutlak doğru” dayatmalarının karşısında savunmasız
bırakır. Kendi gözüyle göremeyen, kendi aklını kullanma cesaretini gösteremeyen
bir sürünün üyesi haline getirir. (...) Bu nedenle, içinde bulunduğumuz
koşulları zorlayarak felsefe yapabilme olanaklarını genişletmek, özgür
düşünme alışkanlığını edinmenin altyapısını oluşturmak yaşamsal
bir önem taşıyor. Çocuklar İçin Felsefe çalışmaları, eleştirel düşünme
eğitimi aracılığıyla çocukların, temellendirilmemiş savlara ve önyargılara
karşı kendilerini korumalarına yardımcı olmak amacındadır.”(s.3-4)
Liselerdeki
felsefe eğitimini ve ders
kitaplarını eleştiren Direk’e göre, “Lise son sınıfa kadar öğretmenin/ders
kitabının mutlak doğrularıyla düşünme gücü sınırlandırılmış
bir öğrencinin (hem de en problemli olduğu lise sınıfta yalnızca bir yıl
‘felsefe’ okuyarak) felsefe yapmasını beklemek neredeyse olanaksızdır.
Ayrıca felsefe ders kitaplarının, örneğin bir tarih kitabından sistem
ve yöntem açısından hiçbir farkı yoktur. Sayısız filozofun görüşlerini
sıralayarak felsefi görüşler resmi geçidi niteliğindeki bir ders kitabı
ve bu kitabı okutmakla yükümlü olan öğretmenin çabası, ne kadar iyi
niyetli olursa olsun felsefe sevgisi yaratmaktan uzaktır.”(s.6)
Direk, dokuz yaşından başlayarak
düşünme eğitimi yapılabileceğini belirtir: “Felsefe formasyonu olan
öğretmenlerin, felsefi içerikli öykülerle yapacağı çalışmalar, çocukları,
hem okudukları hem de deneyimleri üzerinde kafa yorarak içinde yaşadıkları
bu karmaşık dünyayı anlama olanağına kavuşturabilir. Çocuklar ve gençlerle
felsefe çalışmalarına başlarken seçtiğimiz konuya uygun yazınsal bir
metinle işe başlamanın çok yararlı bir başlangıç olacağı kanısındayım.”(s.6)
Çocuklarımıza eleştirel, sorgulayıcı
ve yaratıcı düşünmeyi kazandırmayı amaçlayan, Çocuklar İçin
Felsefe çalışmalarının 10. yılı içinde bulunuyoruz. 1992 yılında
Felsefe Kurumu içinde adı geçen birim de kurulmuştur. Geçen
on yıl içinde Direk’in, konuya ilgi duyan ve destek olan çeşitli
kişi ve kurumlarla işbirliği yaparak pekçok etkinliği gerçekleştirdiğini
görüyoruz. Direk, Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğünün izniyle İstanbul’da
1994 ve 1995 yıllarında SHÇEK’e ait olan Küçükyalı ve Kasımpaşa
çocuk yuvalarındaki 8-9 yaşlarındaki çocuklarla
iki yol boyunca gönüllü çalışmalar yürütmüştür. Daha sonra
1997 yılında Türkiye Felsefe Kurumu’nun Avrupa Topluluğuna bir proje
sunarak elde ettiği kaynakla, yine SHÇEK ile bir protokol çerçevesinde
bir etkinlik gerçekleştirilmiştir. Bu etkinlik içinde, Ankara’da 16
felsefe öğretmenine on iki gün süren bir eğitim semineri verilmiş. Bu
öğretmenler bir yıl boyunca İstanbul, Ankara, Samsun, Antalya, Adana,
Mersin, Urfa gibi kentlerde SHÇEK yuvalarında güç şartlar altında çalışmalarını
yürütmüşlerdir. Bu çalışmalarda, 9-12 yaşlarındaki çocuklar
için hazırlanmış olan “Pixie” adlı kitap, Direk tarafından
“Zeyno” adıyla dilimize çevirip uyarladığı bir metinden yararlanılmıştır.
Sonraki dönem içinde ise, özellikle ekonomik problemler nedeniyle benzer
etkinliklerin gerçekleşmediğini görürüz.
Ancak bu arada 2000’li yıllara doğru
liselerde “Felsefe Kulübü” adıyla, çeşitli birimlerin kuruluşuna
tanık oluruz. Direk’e göre, “Felsefe dersinin, lise son sınıfa kadar
eğitimde yer almaması, gençlerimizin eğitimi açısından büyük bir
eksikliktir. Felsefe Kulüpleri hem içerik hem de biçim açısından
felsefe eğitimi alanında yeni bir olanak sunmaktadır. Genci, yöntemli düşünmeye
ve düşündüğünün hesabını vermeye çağırmaktadır. Bu etkinliğin
başarıya ulaşması okuma-anlama-tartışma ve yazma etkinliklerinin bir süreç
içinde birbirini izlemesine bağlıdır.”XX
İşte Direk, Küçük Prens Üzerine Düşünmek adlı kitabında
böyle bir eğitim sürecinin nasıl işleyebileceğini ve nasıl kullanılabileceğini
ortaya koymaktadır.Ancak buna geçmeden önce, bir husus üzerinde durmak
yerinde olur:Çocukların felsefe yaptığına ve felsefe eğitimine ilişkin
dünyada hangi örnekler mevcuttur?
Çağdaş dünyada felsefe eğitimi,
temel insan haklarının yaşama geçirilmesi konusunda vazgeçilmez bir
temel koşul olarak kabul edilmektedir. Bu anlayışa bağlı olarak da pek
çok ülkede felsefe eğitiminin, ilköğretimden başlayıp ortaöğretimin
sonuna kadar devam ettiğini saptamak mümkündür. Çocuklar İçin Felsefe
Eğitimine, Bulgaristan’da ilköğretimin 4. sınıfından itibaren seçmeli
olarak, İspanya’da 6 yaşından itibaren seçmeli, 12 yaşından itibaren
ise zorunlu olarak, İtalya’da ilköğretimde seçmeli ders olarak, eğitim
programlarında yer verilmiş bulunmaktadır. Adı anılan ülkelerden başka,
Romanya, Kore, Avustralya, Brezilya ve Kanada gibi pek çok ülkede çocuklara
yönelik felsefe dersleri eğitim sürecinde yer almaktadır. Bu açıdan
bizde konunun üzerinde düşünülmesi ve bir karara varılması gerekli görülmektedir.
Çünkü geleceğimiz demek olan çocuklarımızı böyle bir etkinlikten
yoksun bırakmanın acı ve düşündürücü sonuçları ve görünümleriyle
hayatımızın her anında karşılaşmamız söz konusudur.
Direk, çalışma düzeyleri ve
programları bakımından Çocuklar İçin Felsefe eğitimini üç gruba ayırmaktadır:
“9-12 yaş grubu çalışmaları için “Zeyno” programı: Bu programın
uygulanması Türkiye Felsefe Kurumunun iznine bağlıdır. 13-15 yaş grubu
çalışmaları için “Küçük Prens” programı. 15-18 yaş grubu için
Felsefe Kulüpleri Oluşumu: Okul içi ve okullar arası yapılan çalışmalardan
oluşur.”(s.4-5)
Direk, bu kitabı hazırlamaya hangi düşünceyle
yöneldiğini şöyle açıklamaktadır: “Lise felsefe kulüplerinin alt
yapısını oluşturmayı amaçlayan felsefe öğretmenlerinin grup çalışmalarında
kullanmaları için düşünülmüştür. Aynı zamanda bireysel kullanım
olanağı sunarak okullarında bu olanağı bulamayan öğrencilere ulaşmak
amacını gütmektedir. Daha geniş kitlelere ulaşma yönünde atılmış
yeni bir adımdır bu.”(s.5) Direk, Küçük Prens Üzerine Düşünmek
adlı kitabını daha çok 13-15 yaş grubu için hazırladığını
belirtir: “Elinizdeki kitap, Küçük Prens öyküsünden hareket ederek
felsefi düşünme yolunda bir yolculuğa çıkmak isteyen, 13-15 yaşlarındaki
çocuklarımız düşünülerek hazırlandı. Felsefe söz konusu olunca yaş
sınırlandırması yapmak biraz zordur. Özel ilgi ve yeteneği olan çocuklar
için bu yaş aşağı çekilebileceği gibi, bu yaşın üstünde olan gençler
hatta erişkinler de bu kitaba ilgi duyabilirler.”(s.7)
Bireysel ya da grup çalışmalarında
kitabın nasıl kullanılacağına ilişkin öneriler de veren Direk, bu
konudaki yöntemini “Sokratik Yöntem” olarak adlandırır. Fakat söz
konusu yöntemden ayrıldığı bir noktaya da işaret eder: “Ancak
Sokratik yöntemden farklı olarak sorular tartışmayı yöneten öğretmen
tarafından değil, öğrenciler tarafından sorulur.”(s.10) Bunu sağlamak
için ise izlenen yöntemin evreleri şöyledir: okuma (Küçük Prens’ten
bir bölüm okunması), soru sorma, metin üzerinde tartışma ve daha sonra
alıştırmalar yapılması ve filozoflardan yapılan alıntılardan yola çıkarak
öğrencilerin yazılar yazması söz konusudur. Direk’e göre, “Okuma,
konuşma ve yazma bir bütündür. Kendini geliştirmek yazmakla mümkündür.”(s.12)
Bu nedenle, “Okuma, tartışma ve yazma arasında devamlılık sağlanmalıdır.
Bu devamlılığı sağlamanın yolu, çocuğun gittiği yolda beraberce yürümekten
geçer.” Burada öğretmenin konumunun da, alışılmış konumundan çok
farklı olduğu görülür. Direk’in sözleriyle, “Çocuklar İçin
Felsefe çalışmalarında öğretmen, öğretici olmaktan çok bir tartışma
yöneticisi durumundadır. Bilgisi ile öğrenciler üzerinde bir otorite
kurmaya çalışmaz. O, bütün doğruları elinde bulunduran biri değildir.”(s.10)
Direk, “Küçük Prens” üzerinde bölüm
bölüm durmakta ve felsefi açıdan önemli kavramları ve olayları ele
almaktadır. Bunu yaparken öğrencilerin hem felsefe kavramlarıyla hem de
felsefi problemlerle tanışmasını sağlamaya çalışmaktadır. Kitabın
ele alınan her bölümünün sonunda, metinde geçen bazı sözcükler üzerinde
durulmakta, çeşitli tartışma ve yazma konularına yer verilmektedir.
Özgür düşünme alışkanlığı
edinmenin temellerini oluşturarak,
felsefe yapabilmenin olanaklarını genişleten, gençlerimizin ve çocuklarımızın
önüne yeni yollar açan bu kitap, ayrıca felsefe eğitiminin nasıl yapılması,
uygulanması gerektiği konusunda da yeniden düşünülmesi için bir
vesile olacaktır diye düşünüyorum. Felsefe öğretmenleri başta olmak
üzere, düşünen ve çocuklarının da özgür düşünceli bireyler
olmalarını amaçlayan herkese, bu kitabın söyleyecek çok sözü olduğu
açıktır.
Son söz: Her K’nın içinde
bir “Küçük Prens” saklıdır. Yeter ki onun konuşmasına,
kendini ortaya koymasına imkan verelim. Felsefi düşünme, bize pratikte
bu konuda, ihtiyaç duyduğumuz zemini sağlayacaktır.
***************
Küçük
Prens Üzerine Düşünmek, Nuran Direk, Pan Yayınları, 166 sayfa, büyük
boy, 2002.
*
Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Felsefe
Grubu Eğitimi ABD
E-posta:
mgunay@cu.edu.tr
X
http://www.lisefelsefe.com/felkulub.htm