 |
ESKİÇAĞDA FELSEFESevgi
İyi Uludağ Üniversitesi
|
GİRİŞ
Bu seminere
şöyle bir soruyla başlamak istiyorum. Bugün, bir yanda bilgisayar ve iletişim
teknolojisiyle, internet ağlarıyla öte yanda gen haritasıyla ve
teknolojisiyle bambaşka bir
tarzda yapılanan dünyamızda biz neden Eskiçağı ve Eskiçağdaki felsefi düşünceyi tanıma
gereksinimi duyuyoruz? Çağımızda özellikle son elli yılın getirdiği
olağanüstü bilimsel ve teknolojik atılımlar içinde yepyeni bir uygarlığın
taşıyıcısı olan günümüz dünyasında artık çok “eskide”(!) kalmış
bir düşünüşü tanımak önemli midir ve bu tanıma isteği sırf bir
merak ve tarihsel ilgi olarak görülebilir mi?
Bilindiği gibi
Yunan uygarlığı, eski büyük uygarlıkların (Mezopotamya, Mısır, İndus,
Ganj) sonuncusudur. Bu uygarlıkta ortaya konan felsefi düşünceyi iyi tanımak,
anlamak ve yorumlamak bugün bambaşka bir yapıda olan dünyamız için hala
ayrı bir önem taşımaktadır. Bugünden bakıldığında çok eskide kalmış
gibi duran bu çağa ve uygarlığa ilgisiz kalmak yanıltıcı olur. Nitekim,
19.ve 20.yüzyılda bu eski uygarlıkla ve onun düşünüş tarzıyla özel
olarak ilgilenen filozoflar olmuştur.
Öyleyse Eskiçağdaki
felsefi düşünüş bugün için de önemlidir ve bu düşünüş, günümüz
Avrupa’sının düşünsel dünyasının kurulduğu temeldir, çıkıp geldiği
ana kaynaktır. Bu nedenle Eskiçağın düşüncesini tanımak bir bakıma kaçınılmazdır.
Şimdi de şöyle
bir soru akla gelebilir: Eskiçağda felsefe dendiğinde neden eski Yunan
uygarlığına bakılmaktadır? Acaba her uygarlaşan halk bir felsefe üretmemiş
miydi ve öteki büyük uygarlıklarda felsefe yok muydu? Bu soruya şöyle
yanıt verilebilir: Tarihsel veriler ve kaynaklara göre hakkında bilgi
edinebildiğimiz diğer uygarlıklarda, eski Yunanda görülen biçimde “bağımsız
düşünme” ürünleri yoktur. Örneğin eski Çin ve Hint uygarlıklarında
da düşünsel ürünler vardır şüphesiz. Ancak, bunlar giderek ya dinsel
bir nitelik kazanmış ya da kitlelerin benimsediği öğretilere dönüşmüştür.
Konfüçyüs ve Budha’nın filozof kimliklerinden söz edilebilir belki ama
bu düşünürlerin düşünceleri de düşünsel bir gelenek oluşturulamaması
ve sistematik bir nitelik
kazanamaması sonucunda geliştirilemeden kalmıştır.
Böylece insanlık
tarihinde felsefi düşünceyi bir biçimde başlatan ve bunu düşünsel bir
geleneğe oturtarak dizgeleştiren uygarlık eski Yunan uygarlığı olmuştur.
Eldeki kaynaklara göre felsefi düşüncenin ilkin Thales’le (M.Ö. 6.yüzyıl)
başladığını görüyoruz. Bu saptamayı yaptıktan sonra felsefenin
Thales’le ne şekilde başladığına geçmeden önce eski Yunan’da bu başlangıcın
doğduğu ortama kısaca değinelim. Bu ortam mitosların yaygın ve güçlü
olduğu; dünya edebiyatına kaynaklık eden büyük ozanların varolduğu
verimli bir ortamdı. Eski Yunanda yetişen iki büyük ozan Homeros’u (m.ö.
8.yüzyıl, Iliade ve Odysseia’nın
yazarı) ve Hesiodos’u (m.ö.8.yüzyıl, Theogonia,
Herakles’in Kalkanı, İşler ve Günler’in
yazarı) hepimiz bimekteyiz.
HOMEROS’un doğduğu
yere ilişkin en yaygın kabul İzmir’dir(Smyrne) ve geleneğe göre Meles
ırmağının kıyısında bir mağarada oturarak yapıtlarını yazdığı için
ona, Meles ırmağının kıyısında doğan anlamında Homeros dendiği söylenmekte.
Homeros’un, yaşama ve dünyaya ilişkin bir görüşünün olması felsefe
bakımından önemlidir.
HESIODOS ise
evrenin doğuşuna ilişkin kosmogonik açıklamasıyla ilgi çeken bir ozandır.
Bu açıklamaya göre ilkin Khaos (uçurum, boşluk) var, sonra Toprak (dişi
bir varlık) ve Eros (varlık yaratıcısı) var. Daha sonra bu ikisinin
biraraya gelmesiyle temel varlıklar (gök,
dağ, deniz), toprakla gök birleşince ilk tek tek gökler doğuyor.
Görüldüğü gibi
Hesiodos, varolana, mitosa bağlı bir bakışla açıklama getirme çabasındadır.
İşte bu mitolojik ve kosmogonik nitelikli bir düşünsel oramdan yaklaşık
iki yüzyıl sonra, tarihçi Herodotos’un “İonia’nın süsü” dediği
Milet Okulu’ndan THALES’in, “her şeyin ana ilkesi (arkhe) sudur (nemli
olandır)” dediğini öğreniyoruz. İşte Thales’in bu sözü ilk felsefi
düşüncenin doğuşudur, ortaya çıkışıdır.
Peki neden bu sözde
felsefi bir düşünüş bulmaktayız? Bu söz, varolandan giderek varolanın
yapısına ilişkin bir şey söylemeye çalışmaktadır. Çokluk, çeşitlilik
ve değişme içindeki varolanda değişmez olan, yapısal olan, ilkesel olan,
temel olan şey(ler)e ilişkin bir
belirleme yapma amacındadır.
İşte henüz yeterince bilincinde olunmayan bir ontoloji yapma çabasından
dolayı burada felsefe başlamıştır diyoruz.
Aynı çabayı
Milet Okulu’nun diğer filozoflarının da sürdürdüğünü, onların da
varolanın ana ilkesini, ana maddesini veya ana unsurunu (arkhe’sini)
belirlemeye çalıştıklarını görüyoruz. Böylece ANAKSIMANDROS, varolanın
ana ilkesini Apeiron, ANAKSIMENES
ise hava ve soluk
olarak belirtmiştir.
Eski Yunanda böyle
bir soruyla başlayan felsefi soruşturma giderek verimlenmiş ve m.ö. 5.yüzyılda
Eskiçağın ünlü ve çağlar boyu etki yaratan bir filozofu Efesos’ta
yetişmiştir. Kendisine “Karanlık” adı verilen, ruh ve düşünce
aristokratı HERAKLEITOS, çağımızda da hala ilgi çeken bir filozoftur.
Herakleitos, varolanın bütünündeki temel ilkeyi henüz hiçbir dile çevrilemeyen
bir kavramla ifade etmiştir. Bu LOGOS’tur. Bu kavram, akıl, düşünce,
anlam, söz, söyleyen, söyleten gibi anlamların hepsini taşımakta ve
Herakleitos’un söyleminde bu anlamların hepsini taşımaktadır. Bu bakımdan,
özlü deyişlerle konuşan bu filozofun dili simgesel niteliktedir ve çeşitli
yorumlara açıktır.
Herakleitos’a göre
varolanın temeli sonsuz olan Logos’tur
ve bunun dili kutupluluktur (polarite). Yani sonsuz olan, bir ve aynı
duran Logos kendini kutupluluklarda gösterir. Örneğin, yukarıya ve aşağıya
götüren yolda(bir ve aynı yol), gündüz ile gecede (bir bütünün iki yarısı),
sonsuz olarak değiştiği halde adı ve cinsi değişmeyen ırmakta, ırmağa
benzeyerek varolmayı ve yok olmayı kendinde birleştiren insan yaşamında,
savaştaki yenme ve yenilmede, gençlik ile yaşlılıkta vb. hep varolanın
ayrılıklı birliği vardır. bütün bu ikilikler, karşıtlıklar “aynı
şey”dir, yani her şeyin dönüp değişmesinde hep aynı kalan Logos’tur.
Burada Logos, ana ilke, temel olan şey (arkhe) olarak ikili bir özellik
gösterir.
Ruhsal(tinsel)
Ateş
Logos
Bir (Ateş)
1)
ölçü,yasa
Maddesel
2)arkhe:Temel unsur
Varolanın yapısına
ilişkin bir başka düşünce de Sisam’lı PYTHAGORAS’tan gelir.
Pythagoras, şeylerin ana ilkesinin Sayı olduğunu belirtir. Sayı, maddeye zıt,
ondan ayrı duran ama onunla ilişkili olup, maddeyi sınırlandıran ve biçimlendiren
bir ilke olarak düşünülmüştür. Pythagorasçı okulun, sayının ana
ilke olduğu düşüncesine, matematiksel oranlardan oluşan uyum fikriyle
varmış olabilecekleri belirtilmektedir.
Pythagoras ve Pythagorasçılar, ruh göçü öğretisini benimsemişler,
bundan dolayı da “Arınma”yı hedef alan bir yaşama tarzı geliştirmişlerdir.
Ayrıca, toplumsal sorunlara da ilgi göstermişlerdir.
Sicilya’lı
EMPEDOKLES (m.ö. 495-435, Arınmalar ve Doğa adlı
eserleri var), o dönemin önemli ve etki yaratan başka bir filozofudur.
Empedokles, Herakleitos ve parmenides arasında bir uzlaşma sağlamaya çalışır.
Ona göre Parmenides haklıdır, çünkü saf oluş ve yok oluş durumunda hiçbir
şey yoktur. Herakleitos da haklıdır, çünkü sürüp giden bir değişme içinde
şeyler gerçekte vardır.
Bu durumda, meydana
gelme ve yok olma denen şey, değişmez ve sonsuz varlıkların karışımı
ve ayrılmasıdır. Bu sonsuz varlıklar, “her şeyin kökleri olan ATEŞ,
HAVA, SU, TOPRAK’tır. Bunların karışması ve ayrılması SEVGİ ve
NEFRET ile olur.
Aynı dönemde yaşayan
Klazomenai’li (İzmir-Urla yakınında Güladası) ANAKSAGORAS, bu noktayla
ilgili şu düşünceyi ileri sürmüştür: Görünüşte duyumladığımız
“var olma” ve “yok olma”, bizim duyumlayamadığımız sonsuz sayıda
TOHUMLAR’ın (spermata) birleşmesi ve dağılmasıdır. Değişmede (oluş
ve yok oluşta) hareketi sağlayan ilke ise, biçimlendirici ve düzenleyici
NOUS’tur.
Böylece ATOMCU
OKUL’un doğmakta olduğunu görüyoruz. Teos’lu (İzmir-Urla’nın güneyinde
Sığacık) DEMOKRİTOS (m.ö.460-370), “varolan” kadar “varolmayan”ın
da var olduğunu kabul ederek varolanın yapısını bu ikisinin birlikteliğinde
açıklar. Burada “varolan”, yer kaplayan, dolu olandır, “varolmayan”
ise boşluktur. Bu düşünceye dayanarak atomların boşlukta hareket ettiğini
ve şeylerin yapısını oluşturduğunu söyler.
Buraya kadar
filozofların, esas olarak, “varolanı” anlama, varolanda görülen değişmeyi,
hareketi açıklama, bu değişmede kalıcı olan, temel olan ilkeyi (arkhe’yi)
belirleme çabasında oldukları görülmektedir. Bu noktadan sonra eski
Yunanda filozofların ilgisinin yönü ve ele alınan konu tümüyle değişmeye
başlar. 5.yüzyılın ortalarında SOFİSTLER, insanı ve toplumsal sorunları
felsefenin konusu yaparlar.
Sofistlere göre
felsefe, doğayı bilmeye yönelik teoretik bir etkinlikte kalmayıp, yaşamsal
sorunlara eğilen pratik bir etkinlik olmalıdır asıl. Ayrıca, duyu algılarımız
bizi yanılttığından doğaya,
varolana yönelik bu bilme çabası da boşunadır. Bu yüzden filozofun asıl
araştırma konusu, insan yaşamına ilişkin pratik sorunlardır. Böylece
onlar, “iyi yurttaş”ın, “erdemli insan”ın nasıl yetiştirilebileceği
gibi konular ele almışlardır.
“İnsan her şeyin
ölçüsüdür” sözüyle rölativist bir bilgi anlayışını benimseyen
Protagoras’ı ve bilginin olanağını yadsıyan Gorgias’ı hepimiz
bilmekteyiz.
Eskiçağda filozof
kimliğiyle ölümsüzleşen ve ününü hala koruyan büyük filozof SOKRATES
(m.ö.470-400, Atina), tüm yaşamını, insanları kendi “iyi”lerini
arama ve bulma konusunda bilinçlendirme işine adamıştır. Sokrates,
insanları, bildiğini “sanma” ile “bilme” arasındaki fark konusunda
sürekli aydınlatma çabasında olan eşsiz bir filozoftur. Ayrıca,
sofistlerin rölativist bilgi anlayışlarına karşı çıkması ve insan için
yanılmanın olmadığı bir bilmenin olanaklı olduğunu gösterme çabası
bakımından da dikkate değerdir.
Eskiçağda felsefi
düşüncenin gelişimine önemli
katkısı olan Sokrates, çeşitli okulların oluşumunda etkili olmuştur. Bu
Sokratesçi okullar şunlardır: 1) Megara Okulu, 2) Elis-Eretria Okulu,
3)Kynik Okul (kurucusu Antisthenes, 445-365), 4) Kyrene Okulu/ Hedonistik Okul
(kurucusu Aristippos, 435-355).
PLATON
(427-347)
Platon,
Sokrates’i tanımadan önce Herakleitos’un düşüncelerine yakındı ve
şiir yazıyordu. Ancak, Sokrates’i tanıdıktan sonra felsefi yöneliminde
önemli bir değişme olmuş, şiirlerini de yakmıştır. Bu değişim,
temelde BİLGİ ve BİLME sorunuyla ilgili olup, Platon’un bu soruna ilgisi
ve sorgulama biçimi, onun kendi yönüne olduğu kadar düşünce tarihinin yönüne
de önemli bir etki yapmıştır. Bu etki onun “idealar öğretisi” denen
düşüncesinden gelmektedir. Bu nokta önemlidir, çünkü Platon’un
“idea” kavramı, günümüzde de hala belirli bir anlama (yorum) doğrultusunda
anlaşılabilmektedir.
Sokrates’i tanıdıktan
sonra Platon, toplumsal sorunlara ilgi duymuş, Sokrates’e verilen idam
cezası onu derinden sarsmış ve bu etkiyle Atina demokrasisini sorgulama
konusu yapmıştır. Bu sorgulamayla şu noktayı görmüştür: Hastalıklı
bir devlete ancak köklü bir anayasa reformuyla yardım edilebileceği.
Platon henüz
sistematik düşünmeyi geliştirememiş olmakla birlikte, felsefenin ana
problemlerine eğilebilmiş ve bu yönden felsefi düşüncenin gelişmesine
önemli katkıda bulunmuştur. Örneğin, eğitim (Politeia), dil (Kratylos),
bilgi (Theaitetos, Politeia), erdem (Menon), dostluk (Lysis), evren/kosmos (Timaios),
yönetim ve devlet işleri (Politeia, Yasalar) gibi konuları ele almış ve
bunlarla ilgili sorunları çözmeye çalışmıştır. Ele aldığı konular
çeşitlilik göstermekle birlikte, onun ana araştırma konusunun insan ve
toplumsal sorunlar olduğunu söylemek mümkündür.
Bu durumda ben, böyle
sınırlı bir zamanda Platon’un ana çıkış noktasını da göz önüne
alarak onun, bilgi sorunu üzerine düşündüklerinden giderek bir şeyler söyleyeceğim.
Hepimizin bildiği
gibi Sokrates, Platon ve Aristoteles’in açıkça karşı çıktıkları ve
kıyasıya sorguladıkları bir düşünce akımı vardı. Sofistlik. Sırf
teoretik bir felsefe etkinliği içinde olan “doğa filozofları”na karşı
insanı ve toplumsal sorunları felsefenin konusu yapmakla düşünce
tarihinde önemli bir rol oynayan sofistler, bilgi konusundaki relativist
anlayışlarıyla felsefenin kendisi için tehlikeli bir noktaya gelmişlerdi.
İşte Platon’un filozof olarak kaygısı bu noktayla ilgilidir ve onun ana
problemi, “felsefi bilgi”nin,
yani hem “bilim” hem de “bilgi” anlamını içeren “episteme”nin
olanağı sorunudur.
Platon, yukarıda
değindiğim gibi esasen toplumsal ve insansal sorunlara eğilen bir filozof
olarak yaşadığı dönemde yüzyüze kaldığı toplum sorunlarına çözüm
bulmak için hocası Sokrates gibi, sofist düşüncenin getirdiği relativist
bilgi anlayışının aşılması gerektiğini düşünüyordu. Çünkü o, dönemindeki
toplumsal sorunlara ve giderek Atina demokrasisinin girdiği çıkmaza sağlıklı
çözüm getirebilmenin ancak sağlam bir bilgi temeline dayanılarak mümkün olabileceğini düşünüyordu.
Bu nedenle, sofistlerin “duyuların bizi yanılttığı” ve böylece kalıcı,
doğru, güvenilir ve herkes için ortaklaşa bir bilginin asla otaya
konamayacağı savına karşı bir savaşıma girdi.
İşte Platon’un
“idealar öğretisi” ya da “idealar kuramı” denen bilgi görüşü böyle
bir çabanın ürünüdür. Bu noktada Platon’un “idea” kavramı üzerinde
durmak ve bu kavramın ilgili olduğu soruna biraz değinmek uygun olacaktır.
Platon’da
“idea”, felsefi bilginin
veya kavramsal bilginin, yani bilim
ve bilgi olarak episteme’nin konusu/nesnesi olan şeyin adıdır. Öncelikli olarak bu belirlemeyi yaptıktan sonra
Platon’un, temelde bu anlama gelen “idea” kavramına nasıl vardığı
ya da bunu ne şekilde düşündüğü üzerinde durulabilir.
Bilindiği
gibi Sokrates, “iyi”nin ne olduğunu araştırmış, sofistlerin
relativist anlayışı karşısında, “iyi”nin bilgisine varılabileceğini
düşünmüş ve başkalarına da bu bilme olanağını göstermeye çalışmıştı.
Gerçi bu bilgi bir iç bilgi, kişilerin kendi içinde kavrayabileceği bir
bilgiydi ve dıştan aktarılarak elde edilmesi söz konusu değildi. Ama yine
de kavranıldığı vakit, doğruluğundan emin olunabilecek, şüpheye yer
vermeyen, sağlam bir bilgiydi.
Platon da bu
noktadan hareketle “iyi”yi tüm erdemlerin üzerinde, sanılardan bağımsız,
belirli ve değişmeyen bir bilgi nesnesi olarak düşünmüş ve ona
“ideaların ideası” demiştir. İşte Platon’u “idea” kavramına götüren
düşünce ve adım budur. Böylece Platon’a göre bilginin/bilimin (epistemenin)
konusu/nesnesi olan şeyler aynı yapıda ve özellikte olan şeylerdir, yani
bunlar belirli, gerçek ve değişmez yapıda şeylerdir ve ancak bu özellikte
olan bir şey bilme konusu olabilir.
Aksi durumda, yani değişen, başkalaşan yapıdaki şeyler (duyumlananlar)
episteme anlamında bilmenin bilimin konusu olamazlar. Bu saptamayla Platon,
hem Herakleitos’un, varlığı, “var olma” ve “yok olma” içinde
sonsuz bir değişme ve akış diye gören ve dolayısıyla epistemeye (bilime
ve bilgiye) olanak tanımayan görüşüne karşı, kavramsal bilginin/bilimin
(epistemenin) olanağını hem de sofistlere karşı “doğru”
bilginin olanağını yakalar. Böylece o, kendi zamanına kadar gelen
felsefi soruşturmaların sonucunda varılmış bulunan, “duyu algılarının
yanıltıcı olduğu ve onlara dayanılarak bilim yapılamayacağı” anlayışı
karşısında, bilimin/bilginin (epistemenin) olanağı için başka türden
bir “varolma”nın (düşünülür türden şeylerin) varolması gerektiğini
düşünmüştür. Her ne kadar bu sorunu, açık bir düşünmeyle sistematik
olarak irdeleyememişse de Platon bu girişimiyle kavramsal bilginin yolunu açmış
ve bilimin olanağını hazırlamıştır. Bu bakımdan Platon’un “idea”
kavramını bir öğretiyle ya da tamamlanmış ve ileri sürülmüş bir
bilgi görüşüyle ilgili olarak görmekten çok, bilgi sorunun bu yönüyle
ilgisinde ele almak daha doğru olacaktır.
Öyleyse
Platon’un idea kavramının, “ bir şeyin ait olduğu ‘tür’e giren diğer
şeylerdeki ortak olana” ilişkin olduğunu belirtmek mümkündür. Nitekim,
kendisi Politeia’da (596 a), “idea” terimine ilişkin şu belirlemeyi
yapmaktadır: “Aynı adı verdiğimiz
çok çeşitli nesnelerin meydana getirdiği her küme için hep bir tek örnek
biçim veya idea kabuledegeldik”.
Matematikte bu biçim
(form/idea) örnekleri daha açık görülebilir. Örneğin karenin çok çeşitli
örnekleri olmakla birlikte, bir kare biçimi
(formu/ideası) vardır. Tek tek kare şekilleri, kare biçiminden (formundan/ideasından)
pay aldığı ölçüde vardır. Bu durumda Platon’da idealar, kendi kendine
var olan, kalıcı ve değişmeyen ve yalnızca düşünmeyle kavranabilen yapıda,
bilim ve bilgi anlamında epistemenin konusu olan varlıklardır. Ancak, onların
varlıkları varlıksal bakımdan değil, bilgisel bakımdan söz konusudur.
Ne var ki Platon’un saf ve bağımsız
var olma niteliğiyle düşündüğü bu “idealar”ı, tanrısal bir yerde
bulunuyorlar diye tasarlamış olması ve zaman zaman “ruh göçü” öğretisiyle
birlikte mitoslara bağlı açıklamalara girmesi; bazen de benzetim yoluyla
anlatıma başvurması onun “idea” kavramını belirleme konusunda güçlük
yaratmaktadır. Bu bakımdan onun mağara benzetmesini, varlığa ilişkin değil
de bilgiye ilişkin bir sorunun aydınlatılması bağlamında ve felsefi
bilginin/bilimin (epistemenin) olanağının koşullarını belirlemeye yönelik
olarak ele almak gerektiğini belirtmekte yarar vardır.
Böylece Platon,
bilgi sorunuyla ilgili yaptığı araştırmada şu noktaya varır: Genel
olarak, duyumlananlara ilişkin olarak “sanı” (doksa) ortaya koyarız, düşünülenlere
(“idealar”a) ilişkin olarak bilgi/bilim (episteme) sahibi oluruz. Böylece
Platon’da genel olarak iki tür bilgi söz konusudur ama asıl olan bilgi,
felsefi bilgidir (epistemedir) ve onun tüm çabası da bu bilgiyi/bilimi
ortaya çıkarmaktır. Demek ki Platon’da “idea”, herhangi bir başka
bir dünyaya ilişkin “varolma”yı değil, bir bilme
çeşidini konusu olarak “varolma”yı ifade etmektedir.
“İdea”nın bilgisini ortaya koyan kişi filozoftur. Bu bilginin
ortaya konması “diyalektik”le olur. Diyalektik, bu bilgiyi üretebilme
becerisini kazanmak için yürünen yolu – filozofun (ustanın) ve filozof
adayı (ustalaşan) kişinin birlikte yürüdüğü yolu-,
bu birlikte yürüyüşün kendisini ve bu yürüyüşte edinilen bilme
çeşidini anlatan eğitme/eğitilme sürecinin adıdır. Birbirine sevgiyle/dostlukla
bağlanan iki kişinin birlikte yürüdüğü bu yolda, usta (filozof), ustalaşan
kişiye (filozof adayına), bu kişi, mağaradan çıkıp güneşe bakabilecek
duruma gelene kadar eşlik eder ve bu noktada diyalektik yürüyüş tamamlanmış
olur.(Şema 2).
Görüldüğü gibi
Platon, felsefe yapabilmenin ana koşullarından biri olan bilgi konusuna eğilmiş
ancak, o dönemdeki felsefi düşüncenin durumuna, mevcut bilgi birikimine ve
tartışma ortamına bağlı olarak belirlediği çıkış noktası bakımından
yaptığı soruşturmalarda konunun ontolojik yönü bakımından ister
istemez çıkmaza girmiştir. Bu çıkmazı, son döneminde Parmenides’te
ele almış olması; “etik” ve matematik konularda daha sorunsuz düşünebildiği
“idea” kavramının duyusal varlıklarla ilgisini kurmada karşılaştığı
güçlüğü tartışması onun filozof kimliğinin göstergesi olarak
belirtilebilir.
Eskiçağda felsefenin klasik dönemindeki en önemli filozoftur. Hatta bu dönemin
oluşturucusudur bir bakıma. Dönemindeki bilgi birikimini dizgeleştirerek
felsefi ürünlerin kalıcı olmasını sağlayan büyük bir filozoftur. Eskiçağda
felsefe Aristoteles’le en olgun halini almıştır. Aristoteles gibi çok
kapsamlı çalışmaları olan ve uzmanca çalışmışlık gerektiren kimi
konuları içeren böyle bir filozofu bu sınırlı çerçevede işlemek
kolay olmuyor. Bu durumda ben, ilkin Aristoteles’in çalışmalarına
ilişkin bazı genel belirlemelerde bulunacağım. Daha sonra da onun
Platon’a yönelik eleştirisinden hareketle “idea” sorununu da çözmeye
çalışan bir bilgi dalını (prote philosophia/ İlk Felsefe) oluşturma/kurma
girişiminden söz edeceğim. Bu girişimine bağlı olarak “töz” (ousia)
kavramına değineceğim ve bu bakımdan “idea” sorununa nasıl bir çözüm
getirdiğini belirlemeye çalışacağım.
Aristoteles yaptığı
geniş çaplı çalışmalarında, bilgi dallarını düzene koymuş, her
birinin konusunu kendi çerçevesine oturtmuş, felsefenin ve bilimlerin ilişkilerini
ve ayrımlarını belirlemiştir. Bu belirlemeye göre bilimleri, Teoretik,
Pratik ve Poietik Bilimler olarak üç grupta toplar. Teoretik Bilimler, Fizik,
Matematik ve İlk Felsefe olarak üç tanedir. Pratik Bilimler ise Etik ve
Siyaset Bilimidir. Poietik Bilim ise var etme etkinliği ile ilgilidir. Yararlı
ve güzel şeyler meydana getirme işidir. Örneğin sanat böyledir.
Biyoloji,
Fizik, Astronomi, Tıp, Psikoloji konularına da eğilen Aristoteles, bizim
yanılmamızdaki etkenin asla duyular olmadığını, “yanılma”nın,
duyulardan aldıklarımızın yanlış bağlanmasından ve birleştirilmesinden
kaynaklandığını düşünerek doğru düşünebilmenin aracını (Organon)
oluşturmuş ve Mantık konularını düzene koymuştur.
Ona göre bilginin
oluşumunda ilk çıkış noktası “duyular”dır. Metafizik’in
hemen girişinde şöyle der: “Hayvanlar, doğaları gereği, duyum yetisine
sahiptirler. Ancak bu yeti bazılarında belleği meydana getirdiği halde diğerlerinde
meydana getirmez. Bundan dolayı da birinciler, bellek yeteneğine sahip
olmayan sonunculardan daha zeki ve öğrenmeye daha yeteneklidirler. Arılar
ve benzeri türden bütün diğer hayvanlar gibi sesleri işitme yetisine
sahip olmayan varlıklar, öğrenme yeteneğine sahip olmaksızın zekidirler.
Belleğin yanında işitme yetisine sahip olan hayvanlar ise öğrenme yeteneğine
de sahiptirler”(980 b). Aristoteles, hayvanlarda duyuma ve öğrenme
yetisine değinirken, bilginin önkoşuluna ilişkin bir belirleme yapmak
ister. Ancak, bu kadarı, bilginin oluşması için yeterli olmaz. Çünkü
“insanın dışındaki hayvanlar sadece imgeler ve anılara sahip olarak yaşarlar.
Onların deneysel bilgiden çok az bir pay almalarına karşılık insan cinsi
sanat ve akıl yürütmeye kadar yükselir"(980 b25). Bu durumda bilginin
oluşumu için şu belirlemeyi yapabiliriz: Tikel varlıklardan (duyumlananlardan)
kavramların soyutlanması, buradan bellek ve bellekten de “deney”in oluşması.
Deney aracılığıyla da “bilim” ve “sanat”a ulaşılır.
Aristoteles’in bilgiye ilişkin bu çıkış noktası onun töz kavramıyla
da örtüşmektedir. Çünkü o, tözü temelde tikel varlık olarak düşünmektedir.
Ancak, bu şekilde
ulaşılan “deney”, bilgide en temel şey olmakla birlikte bilim,
kavramsal bilgi ve bilgelik için yeterli değildir. Dolayısıyla bilme düzeyleri
arasında, deney, sanat ve bilgelik olarak fark vardır; “deney sahibi insanın
basit olarak herhangi bir duyu algısına sahip olan insandan, sanatkarın
deney sahibi insandan, ustanın işçiden daha bilge olduğu düşünülür ve
teorik türden bilginin pratik türden bilgiden daha fazla bilgelik olduğu
kabul edilir”(982 b30). Buradan hareketle Aristoteles, bilgeliğin belli bazı
ilke ve nedenlere ilişkin bilgi olduğunu belirtir.
Bu belirlemeleri göz
önüne alarak, bilimin, genel olandan tekil olanın bilgisine varmak, özel görünüşlerin,
ilkeler ve nedenlerden mantıksal olarak çıktığını kavramak olduğu söylenebilir.
Bu nedenle Aristoteles, mantığın konusu olarak, çıkarım, kavram, önerme,
tümdengelim, tümevarım üzerinde durmuş, bilimsel bilginin koşullarını
incelemiştir.
Bilme etkinliğini,
duyu algısından başlatarak bilimin koşullarını araştıran Aristoteles,
varolanı duyumlanan dünyadan bağını hiç koparmadan araştırmaya dikkat
eder. Öte yandan “ilk ilkeleri ve nedenleri” araştıran bir bilimin
olması gerektiğini düşünür. Bu bilim, İlk Felsefedir ve konusu, “varlık
olmak bakımından varlık” ve “ona özü gereği ait olan ana
niteliklerdir”(Metafizik,1003 a20).
Aristoteles, adına
İlk Felsefe dediği bu bilgi dalına önem verir ve onu kurmaya çalışır.
Çünkü ona göre, “her şey ancak ilk nedeni bilindiğinde bilinir diye düşünüldüğünden”,
ilk nedenlerin biliminin kazanılması gereklidir(983a25). Nedenler ise dört
anlamda kullanılır: 1)“Töz”(ousia),
2)“madde” (hyle) veya “dayanak” (hypokeimenon),
3)“hareket” (değişmenin ondan ileri geldiği şey) 4) “iyi olan”
(her türlü oluş ve değişmenin ereği) “ereksel neden”.
Burada “töz”den
(ousia’dan) iki bakımdan söz edildiğini belirtmek gerekir: 1)Varlık
anlamında, 2) nitelik anlamında, yani bir şeyin ne olduğu anlamında. İlk
Felsefe bu nedenlerden töz ve maddeyi ele alır. Öteki iki neden, yani
hareket ve ereksel neden Fizik’in konusudur(983b1).
Demek ki
Aristoteles’te Metafizik’in
konusu “töz”(ousia) ve “madde”dir (hyle veya hypekeimenon). Öte
yandan İlk Felsefe “varlık olmak bakımından varlığı ve ona özü gereği
ait olan ana nitelikleri inceleyen bilim” olduğuna göre bu bilim “varlığın
ne olduğunu” soran bilimdir. Varlığın ne olduğu sorusu ise aslında
“töz”ün (ousia’nın) ne olduğu sorusudur. Öyleyse bu bilimin
inceleme konusu “töz”dür(ousia’dır)
Aristoteles “töz”ün
kullanıldığı anlamlara bakarak dört anlam belirler:
1)
Toprak, ateş, su ve bütün benzeri şeyler gibi basit cisimler,
bunlardan meydana gelen canlılar, ayrıca tanrısal varlıklar, bu cisimlerin
parçaları
2)
Bir özneye yüklenemeyen şeylerde bulunarak varolma nedenini oluşturan
şey, örneğin canlılardaki ruh
3)
Böyle şeylerde parça olarak bulunup onları belirleyen şeyler.
Bunlar ortadan kalkınca bütün de ortadan kalkar. Örneğin yüzey ortadan
kalkınca cisim kalmaz, doğru, ortadan kalkınca düzlem kalmaz.
4)
Bir şeyi o şey yapan şey, o şeyin tözüdür. Bu, dile getirildiğinde
tanımdır.
Bu dört
anlamından hareketle Aristoteles, “töz”ün (ousia) iki temel
anlamını belirler: 1) Töz, en son dayanaktır, en son taşıyıcıdır, başka
hiçbir şeyin yüklemi haline getirilemeyendir, 2) Belirli bir şey söz
konusu olduğunda “töz” (ousia), (maddeden) ayrılabilen şeydir, yani
her tek varlığın biçimidir(eidos). Bu durumda yukarıdaki dört anlamdan ilki, varlık
anlamında töz (ousia), diğer üçü ise bir şeyin o şey olmasında vazgeçilmez
olan anlamında töz (ousia) olduğu görülüyor. Burada da “töz”ün iki
temel anlamda (varlık ve nitelik) belirlendiğini görmekteyiz.
Öyleyse
Aristoteles’te “töz”ün (ousia’nın) başlıca iki anlamı vardır ve
Metafizik’te varlığı hem
varolma bakımından, yani varolanın yapısının ne olduğu hem de bilinme
bakımından, yani bir şey olmanın ne olduğu sorularıyla ilgisinde inceler.
Bu durumda Aristoteles’e varolanlar
şunlardır: 1)Madde (hyle), 2) biçimler, türler, nelikler (eidos), 3) bütünler,
cisimsel tekler (synolon). Bunların varolma tarzları şöyledir: 1) Olanak (dynamei),
2) amacını kendinde taşıyarak (entelegkheia), 3) etkin halde (energeia).
Varlığın bu incelenmesine göre bir varolan nelik bakımından ya bir
cisimsel tektir (synolon) ve duyulara verilir; ya bir biçimdir, türdür,
neliktir (eidos), ayrılabilir/düşünülebilir olan şeydir; ya da genel
kavramdır (katholu) veya “cins”tir (genos), yalnızca tanımlanabilir.
Varlığın
incelenmesiyle ilgili bu belirlemeleri yaptıktan sonra Aristoteles’in
varolanları, “duyulara verilenler” (aisthetai ousia ve “düşünülür
olanlar” (noetai ousia) olarak ayrımlaştırdığını, bunlardan ilkinin
maddeleri olup hareketli olduklarını ve fiziğin konusu olduklarını; öteki
varlıkların maddesiz ve hareketsiz olduklarını, ilk felsefe ve matematiğin
konusuna girdiklerini belirtir. Aristoteles’in varolanlara (ousialara) ilişkin
yaptığı başka bir önemli ayırım da şudur: Birincil olanlar ve ikincil
olanlar. İşte bu ayırım Aristoteles’in “töz”(ousia) kavramının
niteliğini görme ve onun, varlığı başlı başına inceleme konusu yapmasında
problem edindiği şeyi belirleme, aynı zamanda da varlık görüşünün yönünü
görme bakımından önemlidir. Çünkü Aristoteles’e göre en temel anlamındaki
varlık, birincil “tözler”dir (ousia) ve bunlar cisimsel teklerdir (synolon),
hiçbir zaman yüklem olmayan, hep özne olan varlıklardır. Demek ki
Aristoteles’e göre “töz”, ilkin ve temelde bireysel olandır,
teklerdir. Bunlar da varlıkta ilk nedenlerden olan madde ve biçimin
birlikteliğinden oluşur. Öyleyse Aristoteles’e göre varolanın varolan
olarak yapısı madde ve biçimden meydana gelir.
İkincil varlıkların/tözlerin
(ousiaların), maddesi yoktur, gerçek değildir. Bunların dışında
kalanlar ise örneğin kavramlar ya da ilkeler, töz değildir.
Böylece
Aristoteles, bilgi problemi ile varlık problemini birlikte ele alabilmiş,
bilginin oluşumunda temele aldığı duyumun önceliği düşüncesine uygun
şekilde töz anlamında varlığın da ilkin duyumlanan şey olduğunu
belirleyerek, tekil olanın genelin altında bilinebilmesinin koşullarını
araştırmıştır. Platon’dan farklı olarak tikel varlıklar varlık/töz
(gerçek)olmak bakımından birincildirler, ama tekil olan dile getirilemeyeceğinden
bir öznenin yüklemleri olma özelliği gösteren ikincil tözler bilinme bakımından
söz konusudurlar. Demek ki Aristoteles duyumların yanıltıcı olduğu düşüncesini
kabul etmeyerek varolanın varolma ve bilinme bakımından ilgisini kurma ve
felsefi bilgi ortaya koyabilmenin temeli olan varlık ve bilgi bütünlüğünü
oluşturma yoluna gitmiştir. Bu durumda Platon’un yapamadığı şey olarak
Aristoteles’in yaptığı şeyi şöyle dile getirmek mümkündür:
Aristoteles bilinçli olarak ontoloji yapmakla yani varolanı yine varolandan
giderek ama varolandaki nedenleri ve ilkeleri, bilmek amacıyla varolana eğilmekle
ve varlığın bilgisini edinmekle, Platon’un varıp dayandığı ontoloji
problemini aydınlatıcı yönde yol alabilmiştir.
Dolayısıyla Aristoteles’in asıl önemi, onun “ideaları”, şeylerin
içinde bulunuyor olarak göstermiş olmasından çok, varlığın/varolanın
etraflı bir araştırmasını yaparak onda olan ilkelere ve nedenlere ilişkin
bilgi edinebilmesinde ve onu kendinde olan ilkelerle anlamaya çalışmasında,
yani onun yapısına ilişkin bilgi ortaya koymasındadır. Bu aynı zamanda
Aristoteles’in, felsefe tarihinde kendine özgü yaklaşımının –
ontolojik yaklaşımının- ifadesidir.
Aristoteles etik ve siyaset problemlerine de eğilmiş, bu konuda önemli düşünceler ortaya koymuş bir filozoftur. Erdemin ne olduğunu soruşturmuş ve erdemleri incelemiştir. Yönetim sorunlarına eğilmiş, yönetim biçimlerini incelemiş, bozulmuş biçimleriyle üç yönetim şekli belirlemiştir. Tiranlık, monarşinin bozulmuş hali, oligarşi aristokrasinin bozulmuş hali demokrasi de çoğunluğun egemenliğinin bozulmuş halidir. Ona göre, yönetimin niteliğini belirleyen şey, başta bulunanların sayısı değildir. Yönetimin niteliği erdemle ilgilidir. Ayrıca Aristoteles’in, eğitimin devletleştirilmesi düşüncesini benimsemiş olması önemlidir. Devletin, gelecek kuşakların iyi yetiştirilmesi işini üstlenmesi gerektiğini düşünmüştür. O, aynı zamanda eğitimin önemini gören bir filozoftur.
Aristoteles’in ölümünden sonra Eskiçağda klasik dönem sona erer. İskender’in
Asya seferlerine başlamasıyla Hellenizm olayı ortaya çıkmıştır. Bu
sosyal hareket kültür ortamını da etkilemiş, Yunan kültürü çevreye
yayılmaya başlamıştır. Böylece m.ö. 322’den sonra eski Yunanda özgün
felsefe üretilmekten çok mevcut olanların çevreye yayılması yönünde
bir gidiş görüyoruz. Bu yayılma hareketiyle Yunan kültürü, Akdeniz çevresinde
başlamış ve Roma’ya kadar ulaşarak tüm bölge halklarının beslendiği
bilgi kaynağı olmuştur. Böylece, önce Makedonya sonra da Roma karşısında
siyasi bağımsızlıklarını yitirmiş olan Yunanlılar kültür bakımından
onların hocalığını yapmıştır.
Ancak, bu durum
felsefe için teoretik/düşünsel anlamda bir duraklama ve giderek
gerilemedir. Akdeniz halklarının Hellenizm etkisinde kalması sürecinde
felsefe daha çok pratik bir etkinlik niteliğine büründü. Sonuçta
Hellenizm- Roma döneminde felsefe daha çok pratik sorunlara yöneldi. Tek
tek bilgi dalları doğdu ve gelişti. Örneğin matematik, doğa bilimleri
filoloji, tarih gibi. Pratik sorunları merkeze alan bu yayılma sürecinde
Akdeniz çevresinde, zengin kitaplıkları ve müzeleri olan bilim merkezleri
kuruldu. Başlıca şunlardır: Rodos, Bergama, İskenderiye, Tarsus, Roma,
Antakya, İstanbul.
Bunlardan İskenderiye,
dönemin siyasi ve sosyal koşullarına bağlı olarak gereksinim duyulan din
arayışında felsefe-din etkileşimini sağlamış olması bakımından ayrı
bir önem taşır. (Philon, İskenderiye’li dindar bir aileden ve Plotinos
İskenderiye’de yetişmiş). Bu dönemde Bayan Hypatia adında bir fizik
bilgininin, istiridye kabuklarıyla derisi yüzülerek öldürüldüğüne de
dikkat etmek gerekir.
Hellenistik dönemin
belli başlı felsefe anlayışları şunlardır:
1)
Şüphecilik (Pyrrhon, 365-275 ve Timon, 320-230): Nesnelerin
bilinemeyeceğini, onlar hakkında yargı vermemenin en doğru tavır olduğunu
savunurlar.
2)
Epikuros (341-270): İnsanların, temelsiz inançları yüzünden mutsuz
olduklarını, doğru bilgi ve bilgeliğin bundan kurtulmayı sağlayacağını
belirtir. Atomcu görüşü benimser.
3)
Stoa Okulu: Kıbrıslı Zenon (336-264): Herakleitos’un varlık görüşünü
benimser, doğaya uygun yaşamın doğru erdemli ve mutlu yaşam olduğunu
belirtir. Kynik yaşam tarzını benimser.
1)
Lucretius Carus (95-55):
Nesnelerin Yapısı adlı eseri var. Epikuros’u izlemiştir.
2)
Marcus Tullius Cicero (106-43): Devlet adamıdır, valilik yapmıştır.
Şüpheci geleneğe bağlı kalmıştır. Yunan düşüncesinin Latin diline
aktarılmasını başarılı bir şekilde yapmıştır. Sosyal politik
sorunlar üzerinde durmuştur. Felsefeyi yaşamın güçlükleri karşısında
bir yol gösterici olarak görmüştür. Erdemin önemine işaret eder
vurgular. Hukuk alanında çalışmaları var. (Yasalar Üzerine). Doğal
hukuku vurgulamıştır. Latin dilinin ustalarındandır. Ne yazık ki sonunda
sakıncalı görülüp yasa dışı ilan edilmiş ve öldürülmüştür.
3)
Seneca (m.ö. 3- m.s.65): Filozof, sanatçı, devlet adamı. Neron’u
yetiştirmiştir. Roma aristokrasisinin soysuzlaşmasına tanık olmuştur.
4)
Epiktetos 850-130): Azatlı bir köledir. Stoa’ya bağlıdır. Sert
ve disiplinli biri.
5)
Marcus Auerlius Antoninus (121-180): Kendime
Bakışlar adlı eseri var. İmparatordur. Kişinin kendisini sorgulamasının
gereği üzerinde durmuştur.
Roma düşüncesi
genel olarak daha çok Stoa öğretisini kendine yakın bulmuştur. Bu öğreti
onların disiplinli yaşama tarzlarına daha uygun gelmiştir. Öte yandan
felsefi düşüncenin devlet işlerindeki etkisi görülmekte. Ancak, din alanında
da yeni arayışların başgöstermesi ve tek tanrılı din anlayışına eğilimin
artması bu dönemin önemli olaylarındandır. İşte bu yönelim doğrultusunda
Tevrat ile Yunan düşüncesi (Platon) arasında ilgiler kurulmaya başlanmasıyla
artık düşünce tarihinde bir devir sona ermeye ve bambaşka bir döneme
girilmeye başlanmıştır. İskenderiye’li Yahudi PHILON (m.ö.25- m.s.50),
Platon’un idealarını, Tanrısal Akılın (Logos’un) düşünceleri
olarak yorumlamış ve Platon’u Musa’nın bir öğrencisi diye görmüştür.
Ona göre Yunan düşüncesi, Tevrat’la benzerlik içindedir ve Yunan
filozofları Tevrat’tan beslenirler.
Bu
ortamda yetişen PLOTINOS (203-270), Yeni-Platonculuğu temsil eder ve çağlar
boyu etkisi sürecek olan bir Platon yorumuyla Eskiçağ düşüncesini adeta
tersine çevirir. Varolanın yapısını bambaşka bir niteliğe büründürür:
Bir, Nous, Ruh ve Doğa. Bu sıralamalı yapıda madde, varolmayandır.
Bu noktada şunu söylemek
mümkündür. Aristoteles’in ölümüyle birlikte felsefenin theoretik yönünü
yitirmesi başka etkenlerle birlikte, bu alanın başka şekilde doldurulmasına
yol açmıştır.
Bir dönem olarak Eskiçağ için şu söylenebilir. Eskiçağ kendi içinde tamamlanmış, bütünlüğü olan bir dönemdi ve bu yüzden o bir uygarlık dönemiydi.
(Bu seminer Özel Maltepe Ün.nin Temmuz 2001'de düzenlediği "Felsefe Öğretmenleri İçin Felsefe" adlı seminer programında sunulmuştur.)
KAYNAKÇA
ARİSTOTELES,
Metaphysics, The Basic Work of
Aristotle, ed. Richard
McKeon, Random House, 1941.
Metafizik, çev. Ahmet
Aslan, Ege Üniversitesi yayınları,
İzmir.
GÖKBERK,
Macit, Felsefe Tarihi, Remzi Kitapevi, 1990.
KUÇURADİ,
İoanna,
“Aristoteles’in Ousia’sı ve Substans Kavramı”, Çağın
Olayları Arasında, Şiir Tiyatro Yayınları, 1980.
KRANZ,
Walter,
Antik Felsefe,Sosyal Yayınları, 1994.
PLATON
Devlet
Diyaloglar